Þörfin fyrir endurhæfingu aldrei verið meiri en núna

Viðtal Páls Kristinns Pálssonar við Pétur Magnússon forstjóra Reykjalundar

„Tímarnir hafa breyst mjög mikið,“ segir Pétur Magnússon forstjóri þegar ég hitti hann í tilefni 80 ára afmælis Reykjalundar. „Í byrjun var stofnunin langt uppi í sveit og flest starfsfólkið bjó hér á staðnum. Það varð sem sé að útvega þeim sem ráðnir voru til starfa húsnæði um leið. Núna erum við eins og hver önnur heilbrigðisstofnun á höfuðborgarsvæðinu og starfsfólkið kemur frá öllum hverfum þess, en býr þó margt hvert hér í Mosfellsbæ. Við höfum líka hingað til verið svo heppin að á meðan flestir stjórnendur heilbriðisstofnana á landinu glíma við manneklu og fá ekki fólk til starfa, hefur okkur gengið mjög vel að halda á fólki og aðeins einstaka sinnum skort mannskap og þá bara tímabundið. Almennt séð eru því ekki stöður hér á lausu eins og gildir um flestar heilbrigðisstofnanir landsins.“

Pétur telur gott orðspor Reykjalundar eina af helstu ástæðum fyrir tryggu starfsmannahaldi. „Ímynd staðarins hefur alltaf verið sterk og í sumar fengum við til að mynda alþjóðlega gæðavottun frá CARF um starfsemina. Við stóðumst þessa vottun með glans, sem var mjög ánægjulegt því svona viðurkenning lyftir okkur á þann stall að starfsemin jafnist á við það besta sem gerist í heiminum á þessu sviði. Það var vel við hæfi að það hafi formlega verið staðfest á 80 ára afmælisári Reykjalundar.“

Endurskipulag og kórónuveira

Pétur hóf störf á Reykjalundi sumarið 2020. „Það höfðu verið hér erfið mál í gangi haustið 2019. Upp úr því var sett starfsstjórn yfir starfsemina sem fékk sex mánuði til að útbúa nýtt skipurit í samvinnu við starfsfólk. Lokahnykkurinn á því var að kynna skipuritið, gefa það út og ráða forstjóra. Ég ákvað að slá til, hafði þá verið í 12 ár forstjóri yfir Hrafnistu- heimilunum. Ég hafði verið mjög ánægður í því starfi en var líka alveg til í að breyta til. Mér þótti Reykjalundur spennandi staður, hef alltaf haft áhuga á endurhæfingu og tel það ennþá vera geira með miklum tækifærum til að efla heilbrigðiskerfið okkar. Ég tel þannig hægt að efla starfið hér á Reykjalundi mjög mikið og við erum að vinna að því með stjórnvöldum. Þetta snýst um að bæta heilsu og færni fólks til endurkomu út í lífið eftir áföll og sjúkdóma, auka lífsgæði fólks.“

– Þú byrjaðir þá snemma í kórónuveirufaraldrinum …

„Já, ég kom til starfa um það bil sem endurskipulagningunni var að ljúka og Covid-faraldurinn nýbyrjaður. Það fór satt best að segja alveg gríðarlegur tími og orka í að aðlaga starfsemina Covid á hverjum tíma og köflum í faraldrinum, mismunandi fjöldatakmörkunum og þar fram eftir götunum. Starfsemin er líka þess eðlis að fólk var að flæða út um allt á milli deilda, þannig að hér var þetta ólíkt deildaskiptari stofnunum, þar sem hver deild gat nánast lokað sig af. Svo lentum við í því að hér komu upp sýkingar og við þurftum að loka og meðal annars lokuðum við í heila viku til að sótthreinsa allt saman. Þetta voru þannig sífellt breytilegar nýjar áskoranir og það tók mig langan tíma að kynnast eðlilegri daglegri starfsemi, og náði því eiginlega ekki fyrr en faraldrinum lauk 2022.

En við gengdum líka viðamiklu hlutverki í faraldrinum. Hingað komu margir sjúklingar sem voru illa haldnir eftir Covid-19 sjúkdóminn og við höfum verið með í því að rannsaka og meta hvernig best er að meðhöndla fólk sem glímir við langvinnt Covid. Þær aðferðir sem við höfðum verið að beita komu vel út, og voru í rauninni þær hefðbundnu aðferðir sem við höfðum náð góðum árangri með í annari endurhæfingu. Um tíma vorum við með ákveðna línu varðandi þennan sjúkdóm, fengum aukalega fjárveitingu fyrir ákveðnum plássum fyrir fólk með langvinnt Covid. Enn í dag eru hér stöku einstaklingar með langvinnt Covid, en þeir eru þá settir inn í þau meðferðarteymi sem eru í boði núna, eftir því hvað metið er að henti hverjum og einum best.“

Átta meðferðarteymi

Pétur segir Reykjalund í rauninni vera eins og hvert annað sjúkrahús. „Allir sem hingað koma þurfa að hafa tilvísun frá lækni. Við höfum verið að endurskipuleggja þá ferla sem notaðir eru við inntökuna þannig að fólk fái miklu fyrr svör um hvort það fái að koma inn eða ekki. Stundum fær það neitun af því starfsemi Reykjalundar hentar því ekki og þá liggur það sem sagt fyrir miklu fyrr en áður hefur tíðkast. Eins þegar fólk fær jákvætt svar, þá kemst það miklu fyrr í meðferðarteymi sem því hentar. Það kemur einnig fyrir að mat fellur þannig að talið sé skynsamlegast að einstaklingurinn spreyti sig í einhvern tíma sjálfur áður en hann hefji meðferðina hér hjá okkur.

Þegar einstaklingur kemur til okkar er hann innritaður í eitt af einhverjum þeirra átta meðferðarteyma sem eru í boði. Þar er útbúin einstaklingsmiðuð meðferð og dagskrá fyrir hvern og einn, það er með einstaklingnum sjálfum og þeim fagaðilum sem mynda teymið með honum. Markmiðið er að aðstoða fólk við að komast aftur út í lífið á eigin forsendum. Sem dæmi má taka atriði eins og hreyfingu, sem er mjög mikilvægur þáttur í flestum meðferðum. Þá er fundið út hvers konar hreyfing hentar einstaklingnum best, hvort það eru göngutúrar, sund, hjólreiðar eða eitthvað annað.

Það er mikil áhersla lögð á að koma fólki aftur út í atvinnulífið og auka lífsgæði viðkomandi eins mikið og hægt er. Fjölskylda viðkomandi skiptir líka miklu, enda hafa flest áföll og erfiðir sjúkdómar einnig heilmikil áhrif á hana, ekki bara sjúklinginn sjálfan.“

Hröð þróun starfseminnar

– Hvað með biðlista? Þarf fólk að bíða lengi eftir að komast að hjá ykkur?

„Við fáum afar margar umsóknir allan ársins hring og höfum verið í átaki með að svara þeim miklu fyrr en áður hefur gerst. Það er dálítið erfitt að segja til um hversu langir biðlistarnir eru því að fólk fær svörin fyrr og við höfum skilgreint betur hverja við tökum inn og hverja ekki. Það eru vissulega biðlistar hjá okkur en þeir eru ekki línulegir. Sumir gætu til dæmis verið að koma beint úr skurðaðgerð og gæti þá kannski verið betra fyrir þá að bíða í einhvern tíma. Aðrir eru þannig staddir að þurfa að koma sem allra fyrst og einhverjum hentar ekki þær meðferðir sem við bjóðum upp á. En fyrir alla gildir að fá svör fljótt, hvernig sem þau hljóða.

Einu sinni var það svo að fólk flutti bara hingað í þann tíma sem það þurfti á meðferðinni að halda. Núna er þetta að langmestu leyti dagþjónusta þannig að fólk kemur að morgni og fer heim að kvöldi. Þá kemur gjarnan fljótar í ljós hvernig gengur með þau atriði sem verið er að þjálfa fólk til að geta gert heima og fólk getur æft sig í réttum aðstæðum heima fyrir. Síðan er hægt að fara nákvæmar yfir stöðuna frá degi til dags.

Reykjalundur er alltaf að blómstra og tækifærin eru mikil hérna. Við þurfum auðvitað að vera stöðugt með puttann á púlsinum hvað varðar alla þróun og nýjungar í endurhæfingu, sem er á fullri ferð eins og gildir um svo margt í nútímasamfélaginu. Meta í hverju mesta þörfin fyrir okkur liggur, sem getur iðulega gerst mjög hratt og tekið stökkbreytingum á stuttum tíma, svo sem með tilkomu nýrra lyfja. Sem dæmi má taka gigtina, en fyrir nokkrum árum komu fram ný öflug lyf sem gerðu það að verkum að ákveðinn hópur þurfti varla lengur á þjónustu okkar að halda og hætti því bara að koma hingað. Sem var að sjálfsögðu mjög ánægjulegt. Hins vegar koma stöðugt nýjir sjúkdómar til sögunnar, til dæmis hafa í seinni tíð efnaskipta- og offitusjúkdómar aukist mjög hratt hjá þjóðinni. Einnig margs konar verkir og geðsjúkdómar af ýmsu tagi. Þarna er gríðarleg þörf fyrir endurhæfingu og væri hægt að starfrækja margfaldan Reykjalund til að sinna þessum sviðum eingöngu, bara svo dæmi séu tekin.“

Fjárhagslegi ávinningurinn

– Oft heyrist sagt að heilbrigðiskerfið sé botnlaus hít og alveg sama hversu miklum fjármunum væri veitt til þess yrði það aldrei nóg …

„Við erum reyndar einn af fáum geirum heilbrigðiskerfisins þar sem hægt er nokkurn veginn að reikna út fjárhagslegan ávinning af því starfi sem við innum af hendi. Það sést með einföldu dæmi. Ef við tökum segjum 40 ára gamlan einstakling sem ætti eftir 25 – 30 ár á vinnumarkaði, en væri alveg við það að detta inn í bótakerfið að fullu vegna örorku. Ef við náum að þjálfa viðkomandi upp og koma aftur út í atvinnulífið sparast við það gríðarlegir fjármunir fyrir samfélagið. Viðkomandi sparar kerfinu ekki aðeins beina fjármuni með því að sleppa bótagreiðslunum þessi 25-30 ár heldur greiðir af launum sínum skatta og skyldur. Það er hægt að reikna ávinninginn af slíkum dæmum nokkuð nákvæmlega út ef maður vill. Þetta var gert hér á Reykjalundi fyrir nokkrum árum og útkoman var að hver króna sem færi í þetta kæmi áttföld til baka.

Kröfur sem gerðar eru í nútímanum um lífsgæði hafa aldrei verið meiri. Þjóðin hefur líka verið að eldast og það er allt annað að vera sjötugur í dag en fyrir 30 – 40 árum síðan. Fólk er almennt lengur miklu hressara og gerir þess vegna miklu meiri kröfur um lífsgæðin en áður. Svo þrátt fyrir að Reykjalundur sé orðinn 80 ára hefur þörfin fyrir hann aldrei verið meiri.“

Fjölþjóðasamfélagið

– Nú fjölgar sífellt útlendingum sem setjast hér að – hver eru áhrif þeirra á starfsemi Reykjalundar?

„Það er eitt af þeim viðfangsefnum sem við erum að glíma við vegna þess að mikið af þeirri fræðslu sem felst í þjónustu okkar á sér stað maður á mann, og samtöl við hvern einstakling svo mikilvæg til að fá vitneskju um hvernig meðferðir eru að gagnast viðkomandi. Við höfum verið með túlkaþjónustu og látið þýða efni fyrir okkur á erlend tungumál. En þetta er sannarlega eitt af þeim verkefnum sem við þurfum að kljást við í vaxandi mæli á næstu misserum, því við eigum að sjálfsögðu að þjónusta þennan hóp eins vel og aðra í samfélagi okkar. Í þessum efnum munu hinar öru framfarir í samskiptatækni á síðustu árum hjálpa okkur mikið, svo sem gervigreindin og þýðingaöppin í snjallsímunum. Við höfum ekki tekið saman tölur um fjölda erlendra skjólstæðinga okkar, en þeir eru alltaf nokkrir og mun fjölga á komandi árum.“

Húsnæðismálin helsti skugginn

– Glímið þið við einhver sérstök vandamál á afmælisárinu?

„Okkur líður heilt yfir mjög vel, helsti skugginn eru húsnæðismálin og sem stendur er hluti húsnæðisins lokaður. Hin opinbera hefur aldrei greitt neitt fyrir notkun húsnæðis á Reykjalundi. Það hefur alfarið verið í höndum SÍBS að safna fé fyrir öllum byggingum og viðhaldi þeirra. Þar á SÍBS auðvitað heiður skilinn en auðvitað er ekki boðlegt að viðhald og framkvæmdir á stórri heilbrigðisstofnun ráðist af því hversu vel gengur að selja happdrættismiða eða standa í sífelldum fjáröflunum. Ríkið greiðir leigu á húsnæði undir heilbrigðisstarfsemi mjög víða, meðal annars fyrir einkaaðila. Það er gríðarleg mismunun í gangi í þessum efnum og við bíðum eftir að stjórnvöld greiði úr málunum. Þau hafa vissulega sýnt skilning á þessu en ekkert framkvæmt ennþá.“

– Er það kannski fámenni þjóðarinnar sem orsakar þetta?

„Fámennið hefur bæði kosti og galla. Einn af göllunum er að það er ákveðinn grunnkostnaður sem leggst á okkur óháð íbúafjöldanum. En kostirnir eru líka margir, til dæmis eru boðleiðir á milli okkar og stjórnvalda stuttar. Það eru ekkert margir sem taka ákvarðanirnar, sem gerir að verkum að okkur gengur mjög vel á vissum sviðum. Þeir hlutir eru iðulega þunglamalegri hjá stórum þjóðum. Ég tel að einstaklingar nái á blómstra betur hér á Íslandi en víða annars staðar.“

Allt á sama staðnum

– Hver er svo framtíðarsýn forstjórans á 80 ára afmælinu?

„Það sem er óvenjulegt hér á Reykjalundi miðað við svipaða starfsemi í öðrum löndum er að við erum með marga þætti endurhæfingarinnar á sama stað. Það er ekki algengt í heiminum að vera með svona fjölþætta starfsemi á einum og sama staðnum. Með þessu erum við að reyna að byggja upp samfélag þar sem mikil þekking er samankomin. Fólk getur skipst á sérfræðiþekkingu, aðstoðað hvert annað, möguleikar á starfsþróun eru miklir, og þekkingin sem safnast upp verður viðameiri en á stofnunum sem sérhæfa sig einungis í einstökum þáttum endurhæfingar. Víðast hvar erlendis er endurhæfingu iðulega sinnt frá spítölum með sérhæfðri endurhæfingu á hverjum stað. Svo er einhver annar spítali í sömu borg með aðra sérhæfingu og annars konar endurhæfingu. Og svo framvegis. Þannig að sérstaða okkar er mikil hvað varðar fjölbreytileikann. Hér er landsliðið í endurhæfingu samankomið á sama punktinum. Ég tel að þessa sérstöðu beri að varðveita og auka frekar en hitt.

Svæðið sem Reykjalundur stendur á er alveg einstakt og hefur gríðarleg áhrif á endurhæfinguna. Rannsóknir eru sífellt að varpa skýrara ljósi á mikilvægi þess að dvelja í tengslum við náttúruna með öllum þessum gróðri, sem hér sést nánast út um alla glugga í stað steinsteypta veggsins í næsta húsi. Hreyfing er okkur mannfólkinu afar mikilvæg og þess vegna svo dýrmætt að hafa hér möguleika á gönguferðum á hinum ýmsu erfiðleikastigum úti í náttúrunni, svo ekki sé talað um á þessum tímum þar sem kyrrseta fylgir orðið svo mikið okkar daglega lífi, bæði í starfi og leik, með neikvæðum fylgikvillum, félagslegri einangrun og þeim ýmsu sjúkdómum sem fylgja hreyfingarleysi og einhæfum lífsstíl fyrir framan tölvuna. Við erum bjartsýn á lífið og tilveruna hér á Reykjalundi.

Við erum ánægð með okkur og hlökkum til áframhaldandi verkefna í framtíðinni. Þörfin fyrir endurhæfingu hefur aldrei verið meiri en núna og við vonumst eftir stærra hlutverki í heilbrigðiskerfinu og fyrir samfélagið í heild.

CARF -alþjóðleg gæðavottun fyrir endurhæfingarþjónustu

Reykjalundur fékk í sumar alþjóðlega gæðavottun frá CARF (Commission on Accreditation of Rehabilitation Facilities) sem eru sjálfstæð, óháð samtök og veita gæðavottun (faggildingu) fyrir heilbrigðis- og félagsþjónustuaðila, sérstaklega þá sem bjóða upp á endurhæfingu, heilsutengda þjónustu, geðheilbrigðisþjónustu, þjónustu við fatlað fólk og öldrunarþjónustu. Vottunin staðfestir að viðkomandi stofnun uppfylli ströng fagleg gæðaviðmið og vinni að stöðugum umbótum í starfseminni sem miði að því að auka gæði þjónustunnar við notendur.

Þetta er í fyrsta skipti sem íslensk heilbrigðisstofnun öðlast CARF gæðavottun. Hún staðfestir að Reykjalundur hefur gengist undir ítarlegt úttektarferli, þar sem 1.720 staðlar í starfseminni voru skoðaðir og metið er hvort hún uppfyllti fagleg og siðferðileg viðmið og alþjóðlega viðurkennda gæðastaðla sem miða að betri þjónustu fyrir notendur. Niðurstaða úttektarinnar var sú að Reykjalundur öðlaðist vottun til þriggja ára, sem er besta mögulega niðurstaða.

Almennt um starfsemi Reykjalundar

Reykjalundur er heilbrigðisstofnun í eigu SÍBS og hófst starfsemin árið 1945. Reykjalundur er í dag stærsta endurhæfingarstofnun landsins og þjónar öllu landinu. Þar fer fram alhliða endurhæfing sem miðar að bættum lífsgæðum, aukinni færni og sjálfsbjargargetu þeirra sem þangað leita.

Endurhæfing Reykjalundar er byggð upp samkvæmt alþjóðlegum, klínískum leiðbeiningum. Meðferðin einkennist af þverfaglegri samvinnu fagfólks sem myndar átta sérhæfð teymi, sem starfrækt eru á dagvinnutíma að mestu. Auk þess er þverfagleg legudeild, Miðgarður, opin allan sólarhringinn. Einnig er fjöldi gistirýma í boði fyrir sjúklinga sem þess þurfa vegna aðstæðna sinna.

Markmið endurhæfingar er að endurheimta fyrri getu eða bæta heilsu. Um 110-130 sjúklingar sækja þjóustuna á degi hverjum. Á hverju ári fara um það bil 1.300 manns í gegnum endurhæfingarmeðferð á Reykjalundi, flestir í 4-6 vikur í senn. Auk þess kemur fjöldi sjúklinga í viðtöl á göngudeild á hverju ári.