Fólk þarf fólk

Í VIRK hittum við daglega fólk sem glímir við ólíkar hindranir á vinnumarkaði. Bakgrunnur þess er fjölbreyttur, aldursbilið breitt og sögurnar margar. Eitt kemur aftur og aftur fram í samtölum, það er þörfin fyrir tengsl við annað fólk. Þörfin getur vissulega verið mismikil milli einstaklinga en hún hverfur aldrei. Hún er sammerkt öllum og í eðli okkar. Jafn mikilvæg og aðrar grunnþarfir eins og svefn, næring og hreyfing.

Við höfum þessa þörf líka gagnvart vinnustaðnum. Breytingar á vinnumarkaði síðustu ára hafa þó í sumum tilvikum dregið úr félagslegum tengslum. Aukinn hraði, meiri einstaklingsmiðun, fjarvinna og andlegt álag geta skapað aðstæður þar sem fólk upplifir minni tengingu við samstarfsfólk og samfélagið á vinnustaðnum. Öll erum við útsett en fyrir einstakling sem glímir við heilsubrest getur þessi þróun aukið hættu á félagslegri einangrun og einmanaleika þegar dregur úr þátttöku á vinnumarkaði.

Flest okkar upplifa einhvern tíma á lífsleiðinni áskoranir sem hafa áhrif á starfsgetu. Því er mikilvægt að staldra við og velta fyrir sér hvað gerist þegar okkur fer að reynast erfitt að sinna vinnunni, eða þegar við stöndum utan vinnumarkaðar. Hvað gerist þegar við náum ekki lengur að uppfylla þær kröfur sem gerðar eru til okkar og óttinn við að missa fótfestuna á vinnumarkaði verður raunverulegur?

Í slíkum aðstæðum er auðvelt að missa taktinn í daglegri rútínu og draga sig í hlé. Í kjölfarið geta vaknað tilfinningar á borð við skömm, óöryggi, sektarkennd, reiði, depurð og kvíða. Samhliða þessu getur myndast eitthvað sem er ekki alltaf sýnilegt á yfirborðinu en hefur þó djúp áhrif, einmanaleiki.

Hjá VIRK viljum við grípa fólk áður en það hverfur of langt inn í þessa einveru. VIRK veitir þjónustu í forvarnaskyni og geta einstaklingar sem eru að upplifa erfiðleika í starfi fengið aðstoð á heimasíðunni velvirk.is. Í starfsendurhæfingu VIRK vinnum við síðan með fólki að því markmiði að efla starfsgetu og auka þátttöku, virkni og tengsl á ný.

Það sem við heyrum aftur og aftur í starfi okkar er hversu mikið getur falist í einföldum hlutum eins og að fá samtal, að einhver hlusti, reyni að skilja og sé tilbúinn að leita lausna með einstaklingnum. Það getur skipt sköpum. Oft kviknar von og með henni nýr farvegur í átt að bættri líðan og aukinni þátttöku í samfélaginu. Þessi reynsla undirstrikar að einmanaleiki er ekki aðeins hugarástand heldur getur haft víðtæk áhrif á heilsu og samfélagslega stöðu einstaklinga.

Tengsl ekki bara falleg hugmynd

Á síðustu tveimur áratugum hafa rannsóknir í auknum mæli varpað ljósi á alvarleg og oft vanmetin áhrif félagslegrar einangrunar og einmanaleika á heilsu og líðan. Má þar nefna aukna hættu á hjarta- og æðasjúkdómum, geðrænum vanda, heilabilun, skertri ónæmisstarfsemi og hærri dánarlíkum.

Samfélagið hefur líka tekið miklum breytingum. Við erum tengdari en áður en ekki endilega þegar kemur að meiri eða dýpri mannlegum tengslum. Fleiri búa lengur einir og fjölskyldur eru bæði minni og dreifðari. Þá hefur vinnumarkaðurinn umbreyst verulega með tilheyrandi áhrifum á dagleg samskipti. Einnig hafði heimsfaraldurinn COVID-19 mikil áhrif, þar sem einangrun og rof á daglegri rútínu drógu úr félagslegum tengslum. Faraldurinn gerði vandann sýnilegri og dró hann fram í dagsljósið.

Talið er að allt að einn af hverjum sex upplifi einmanaleika. Vandinn er þekktur hjá öllum aldurshópum og alls staðar í heiminum en algengastur hjá ungu fólki og þeim tekjulægri. Jaðarsettir hópar eru líka í sérstakri áhættu. Ástæður einmanaleika eru margvíslegar en ákveðnir þættir eins og andlegir eða líkamlegir heilsubrestir, í því samhengi sérstaklega þunglyndi, geta aukið líkur á einmanaleika.

Þetta er hópurinn okkar í VIRK. Fólk sem glímir við andlegar og líkamlegar hindranir og er þar með útsett fyrir einmanaleika. Við höfum líka þróað sérstaka þjónustuleið fyrir unga fólkið okkar. UNG VIRK veitir sérstakan stuðning og þjónustu við ungmenni á aldrinum 16-29 sem eru með grunnskólapróf eða minna, litla eða brotna vinnusögu og glíma við heilsubrest í formi andlegs og/eða líkamlegs vanda. Tilgangurinn er meðal annars að draga úr jaðarsetningu þessa hóps, efla þátttöku þeirra og getu.

Fyrir samfélagið í heild

Til mikils er að vinna ekki bara fyrir einstakling sem glímir við einmanaleika heldur fyrir samfélagið í heild sinni. Félagsleg einangrun og einmanaleiki tengjast meðal annars auknum heilbrigðiskostnaði, minni framleiðni, takmarkaðri atvinnuþátttöku og skertum lífsgæðum. Af þeim sökum er mikilvægt að líta á félagsleg tengsl sem mikilvægan þátt í lýðheilsu.

Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO) skilgreinir nú félagslega einangrun sem alvarlegan lýðheilsuvanda, sambærilegan við áhættuþætti á borð við reykingar, ofneyslu áfengis og offitu. Með því vill stofnunin færa umræðuna frá einstaklingum og einkavanda yfir í kerfislæga nálgun. Stofnunin vill setja einmanaleika á dagskrá í stefnumótandi verkefnum og sameiginlegri ábyrgð ríkja. Mikilvægt er að við höldum umræðu um einmanaleika á lofti og aukum vitund almennings til að draga úr fordómum og efla samstarf allra þeirra sem málið varðar.

Einmanaleiki á vinnustaðnum

Vinnan hefur gjarnan verið álitin dyggð og mælikvarði á dugnað okkar og framlag til samfélagsins. Fyrir flesta er vinnan miklu meira en tekjulind þar sem hún styður við daglega rútínu, veitir okkur tilgang og eflir félagsleg tengsl, svo fátt eitt sé nefnt. Rannsóknir benda til þess að atvinna geti verið verndandi þáttur gegn einmanaleika, þar sem fólk á vinnumarkaði er síður líklegt til þess að upplifa einmanaleika samanborið við þá sem eru utan hans. Þrátt fyrir að þátttaka á vinnumarkaði geti dregið úr líkum á einmanaleika er ekki óalgengt að fólk upplifi einmanaleika í starfi. Samkvæmt Gallup upplifir einn af hverjum fimm starfsmönnum á heimsvísu einmanaleika í starfi.

Félagsleg tengsl og stuðningur skipta sköpum fyrir heilsu, líðan og þátttöku í samfélaginu.

Í þessu samhengi er mikilvægt að horfa til gæða samskipta fremur en magns, þar sem dagleg samskipti á vinnustað tryggja ekki endilega raunveruleg og innihaldsrík tengsl. Að vera í vinnu er heldur ekki sjálfkrafa trygging fyrir félagslegum tengslum, margir starfa á litlum vinnustöðum eða eru í störfum sem fela í sér takmörkuð samskipti við aðra. Einmanaleiki getur því verið til staðar þrátt fyrir atvinnuþátttöku og haft neikvæð áhrif á líðan starfsfólks. Slík áhrif geta meðal annars birst í minni starfsánægju, lakari frammistöðu og auknum einkennum kulnunar. Því er mikilvægt að huga að forvörnum, þekkja rauðu flöggin og grípa inn í tímanlega til að fyrirbyggja aukna vanlíðan og mögulegt brotthvarf af vinnumarkaði.

Þegar vinnan og samfélagið hverfa samtímis

Þau sem leita til VIRK Starfsendurhæfingarsjóðs þekkja vel þann tvöfalda einmanaleika sem getur skapast þegar bæði starfið og samfélagið á vinnustaðnum hverfa samtímis. Í mörgum tilvikum hefur þessi einmanaleiki verið til staðar um nokkurt skeið áður en einstaklingur hverfur alveg af vinnumarkaði, til dæmis vegna aðstæðna í vinnuumhverfi eða persónulegra hindrana. Þá getur fólk smám saman farið að draga sig í hlé, upplifað minni tengsl við samstarfsfólk, átt erfiðara með að halda yfirsýn og fundið fyrir auknum ótta við mistök eða vanmátt. Aðrir ganga hins vegar í gegnum mikið áfall þegar vinna og/eða heilsa hverfur skyndilega og án fyrirvara.

Tilfinningarnar sem fylgja því að detta út af vinnumarkaði geta verið flóknar og þungbærar en jafnframt eðlilegar við slíkar aðstæður. Einstaklingurinn stendur frammi fyrir nýjum veruleika sem kallar á endurmat á eigin stöðu, getu og framtíðarsýn. Á slíkum tímamótum þarf fólk gjarnan að líta inn á við, sem getur reynst erfitt þegar tengsl við sjálfan sig og aðra hafa veikst yfir langan tíma.

Endurmat sjálfsmyndar og tengsla

Það krefst bæði innsæis og hugrekkis að endurskipuleggja sjálfsmynd sína, endurmeta tengsl við annað fólk og móta nýja stefnu í lífinu. Að mörgu leyti má líta á slíkt ferli sem ákveðna lífskreppu. Því skiptir miklu máli að einstaklingar fái viðeigandi stuðning svo þeir geti unnið sig út úr þeirri stöðu á sem farsælastan hátt. Reynsla úr starfsendurhæfingu sýnir að snemmtæk íhlutun, stöðug eftirfylgni og félagslegur stuðningur geta haft afgerandi áhrif á bata og endurkomu til þátttöku í samfélagi og atvinnulífi.

Staðreyndin er hins vegar sú að víða er bið eftir þjónustu og úrræðum. Á meðan glímir einstaklingurinn oft einn við breyttar aðstæður og óvissu um framtíðina. Því lengur sem fólk er í þeirri stöðu, þeim mun erfiðara getur reynst að komast aftur inn á vinnumarkaðinn. Einmanaleiki og félagsleg einangrun geta þannig orðið að viðbótarhindrun í bataferlinu og aukið hættu á langvarandi fjarveru frá vinnu.

Því skiptir sköpum að grípa fólk tímanlega og helst áður en það dettur alveg út af vinnumarkaði. Lausnin felst ekki aðeins í auknu aðgengi að ákveðnum úrræðum heldur einnig í samfélagi sem bregst fyrr við merkjum um vanlíðan og félagslega einangrun.

Forvarnir, stuðningur og samfélagsleg ábyrgð

Eins og komið hefur fram skilgreinir Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin félagslega einangrun sem alvarlegan lýðheilsuvanda og því er mikilvægt að horfa til þess hvernig samfélagið í heild getur brugðist við1. Á undanförnum árum hafa orðið áherslubreytingar í Evrópu þar sem nokkur lönd hafa sett fram aðgerðaráætlanir sem miða að því að efla félagsleg tengsl og draga úr einangrun. Í Bretlandi var settur ráðherra einmanaleika árið 2018 og í Japan var skipaður sérstakur ráðherra árið 2021 með ábyrgð á félagslegri einangrun og einmanaleika. Slík þróun endurspeglar breytta sýn þar sem einmanaleiki er ekki lengur talinn einkamál einstaklingsins heldur samfélagslegt forgangsverkefni sem krefst þverfaglegrar samvinnu stjórnvalda, heilbrigðiskerfis og atvinnulífs.

Vinnustaðir og atvinnurekendur gegna mikilvægu hlutverki þegar kemur að forvörnum varðandi félagslega einangrun og einmanaleika hjá starfsfólki. Vinnuumhverfi þar sem áhersla er lögð á stuðning og sálfélagslegt öryggi getur skipt sköpum. Stjórnandi getur haft góð áhrif á líðan starfsfólks og dregið úr hættu á félagslegri einangrun sé lögð áhersla á jákvæð og uppbyggileg samskipti. Mikilvægt er að starfsfólk upplifi að það geti rætt álag og erfiðleika án þess að óttast mögulega fordóma og skilningsleysi. Eins er mikilvægt að stjórnendur leitist við að vera meðvitaðir og vakandi fyrir breytingum á líðan starfsfólks og bregðist tímanlega við þegar starfsfólk dregur sig í hlé eða virðist upplifa aukna vanlíðan í starfi. Oft getur skipt máli að viðhalda tengslum við starfsfólk sem glímir við veikindi eða skerta starfsgetu, enda getur rof á tengslum aukið hættu á félagslegri einangrun.

Vinnueftirlitið skilgreinir sálfélagslegt öryggi sem einn af fimm meginþáttum vinnuverndar. Áhættumat á vinnustöðum, greiningar og opin samtöl eru mikilvæg verkfæri í forvörnum. Eftirfylgd og reglulegt endurmat við breytingar á vinnuumhverfi eða starfsaðstæðum skipta einnig máli. Bestur árangur næst þegar allir á vinnustaðnum sameinast um að efla bæði fagleg og félagsleg tengsl.

Samfélagslegur stuðningur skiptir einnig máli en þar geta félagasamtök, sjálfboðaliðar og samfélagsverkefni gegnt mikilvægu hlutverki í að draga úr félagslegri einangrun og skapa vettvang fyrir aukin tengsl og þátttöku. Samtök á borð við Rauða krossinn hafa meðal annars haldið uppi viðamiklu sjálfboðaliðastarfi með það að markmiði að rjúfa félagslega einangrun. Í því samhengi má nefna heimsóknarvini, hundavini og hjálparsíma Rauða krossins 1717. Þátttaka í sjálfboðaliðastarfi getur verið gagnleg og mikilvæg leið til þess að viðhalda tengslum, tilgangi og auka virkni. Að tilheyra hópi, gefa af sér og upplifa að framlag manns skipti máli getur styrkt bæði sjálfsmynd og líðan.

Aukin fræðsla og meðvitund

Mikilvægur þáttur í forvörnum varðandi félagslega einangrun og einmanaleika er aukin fræðsla og meðvitund um þennan algenga en ósýnilega lýðheilsuvanda. Að vekja fólk til umhugsunar um umfang vandans og möguleg áhrif á heilsu og líðan er lykilatriði. Að þekkja viðvörunarmerki einmanaleika getur hjálpað okkur að bregðast fyrr við, til dæmis þegar breytingar verða á lífi fólks vegna missis, fráhvarfs af vinnumarkaði eða vegna langvinnra veikinda svo fátt eitt sé nefnt. Einnig er nauðsynlegt að vera vakandi fyrir því þegar einstaklingar missa takt í daglegri rútínu, draga sig í hlé og hætta að hafa frumkvæði að samskiptum en það getur verið vísbending um aukna einveru og vanlíðan.

Í VIRK hittum við gjarnan fólk sem hefur einangrast félagslega, bæði í vinnu og einkalífi. Eitt af því fyrsta sem fagaðilar leggja áherslu á er að rjúfa þann vítahring einangrunar og einmanaleika. Unnið er markvisst að því að efla tengsl í nærumhverfi og einnig á vinnustað þegar ráðningarsamband er til staðar. Við leggjum ríka áherslu á virk samskipti við ráðgjafa og að tengja þjónustuþega við úrræði sem auka félagsleg tengsl samhliða því að vinna með þær áskoranir sem hver og einn stendur frammi fyrir.

Á öllum stigum er horft til þess hvernig streita, félagsleg einangrun og skerðing á tengslum geta haft áhrif á starfsgetu og líðan. Sá þáttur er alltaf hluti af þeirri heildrænu nálgun sem unnið er eftir þegar tekist er á við hindranir í starfsgetu.

Þrátt fyrir mikilvægi faglegs stuðnings gegnir samfélagið í heild mikilvægu hlutverki þegar kemur að því að draga úr félagslegri einangrun og einmanaleika. Við sem einstaklingar getum einnig haft áhrif með því að vera vakandi fyrir eigin líðan og annarra. Þá getur skipt miklu máli að þora að leita eftir stuðningi og halda í félagsleg tengsl, einnig að vera tilbúin til þess að gefa af sér, veita öðrum athygli og hlustun sé þess er þörf. Í þessu samhengi geta litlir hlutir skipt sköpum. Eitt símtal, skilaboð eða stutt spjall – það þarf oft ekki mikið til. Þannig getum við öll haft áhrif og lagt okkar af mörkum til þess að draga úr áhrifum félagslegrar einangrunar og einmanaleika.

Heimildir

1. World Health Organization. (2023). Social isolation and loneliness. Sótt af: https://www.who.int/teams/social-determinants-of-health/demographic-change-and-healthy-ageing/social-isolation-and-loneliness
2. VIRK Starfsendurhæfingarsjóður. (e.d.). Ung VIRK. Sótt af: https://www.virk.is/is/einstaklingar/ung-virk
3. The Lancet Public Health. (2025). Addressing loneliness and social isolation as public health challenges. Sótt af: https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIIS2468-2667(25)00175-6/fulltext
4. Gallup. (2024). State of the Global Workplace Report 2024. Sótt af: https://www.gallup.com/workplace/645566/employees-worldwide-feel-lonely.aspx
5. Wright, S. L., o.fl. (2024). Loneliness in the workplace: A mixed-method systematic review and meta-analysis. Sótt af: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10824263/
6. Vinnueftirlitið. (e.d.). Sálfélagslegt öryggi á vinnustöðum. Sótt af: https://www.vinnueftirlit.is/
7. Rauði krossinn á Íslandi. (e.d.). 1717 hjálparsími og stuðningsúrræði. Sótt af: https://www.raudikrossinn.is/

Lesa má fleiri greinar um einmanaleika í sumarútgáfu SÍBS-blaðsins 2026 .