Að vera einn er ekki það sama og að vera einmana. Við njótum þess oft að vera ein, drekka kaffibolla í ró og næði eða syngja hástöfum í bílnum á leiðinni heim úr vinnunni. Að vera einmana er hins vegar að upplifa skort á tengingu við annað fólk. Það er tilfinningin að vera aftengdur, ósýnilegur eða einn með eigin hugsanir, jafnvel þó annað fólk sé í kringum mann.

Stærsta þversögnin

Við lifum á tímum þar sem við getum náð í nánast hvern sem er á örfáum sekúndum. Við sendum skilaboð allan daginn og fylgjumst með lífi annarra í gegnum samfélagsmiðla. Kannski er það stærsta þversögn samtímans: Við höfum aldrei verið jafn tengd og samt aldrei jafn einmana.

Kannski er það einmitt það sem gerir þessa tilfinningu svo ruglingslega. Hvernig getum við verið tengdari en nokkru sinni fyrr en samt fundið fyrir meiri fjarlægð?

Það er hægt að upplifa einmanaleika þótt fólk sé allt í kring. Einmanaleiki snýst um skort á raunverulegum tengslum.

Persónulegt vandamál?

Margir líta á einmanaleika sem persónulegt vandamál einstaklings. Eins og eitthvað sé að honum, hann sé til dæmis feiminn, óvinsæll eða „lélegur í samskiptum“. En sálfræðin segir okkur annað. Einmanaleiki vaknar þegar munur er á tengslum okkar við annað fólk og þeirra tengsla sem við þráum.

Rannsóknir hér á Íslandi hafa sýnt aukningu í einmanaleika meðal ungmenna á síðustu árum. Í rannsókn á íslenskum framhaldsskólanemum kom fram að fleiri ungmenni upplifa sig oft einmana en áður. Slíkar niðurstöður benda til þess að þetta sé ekki bara vandamál einstakra einstaklinga heldur ákveðin samfélagsleg þróun.

Einstaklingshyggjan

Við lifum á tímum þar sem samfélagið kennir okkur að vera sjálfstæð. Að vera dugleg, afkastamikil og stöðugt að „vinna í sjálfum okkur“. Það er eitthvað fallegt við það að fólk hugi að eigin vexti og vilji verða betri útgáfa af sjálfu sér, en stundum verður einstaklingshyggjan svo sterk að við gleymum því að manneskjan er hópdýr. Við þurfum á hvort öðru að halda.

Samfélagsmiðlarnir ýta undir þessa stanslausu naflaskoðun. Á TikTok er endalaust flóð af myndböndum með ráðleggingum um hvernig við getum bætt okkur: hugleiða meira, stunda meiri líkamsrækt, vera jákvæðari og elska sjálfan sig meira. Í þessari vegferð sjálfsvinnunnar gleymist stundum mikilvægur þáttur sem hefur alltaf verið grunnur að góðri líðan: tengsl við annað fólk. Að hjálpa öðrum, mæta á viðburði, hringja í ömmu eða setjast niður með vini án þess að það sé stórt tilefni til.

Við höfum náttúrulega þörf fyrir að tilheyra. En stundum, þegar við verðum of upptekin af því að bæta okkur sjálf, missum við af litlu tengingunum sem gefa lífinu raunverulega merkingu. Oft eru það nefnilega litlu augnablikin sem halda okkur gangandi. Vinnufélaginn sem spyr hvernig dagurinn hafi verið. Kennarinn sem man nafnið manns. Vinurinn sem sendir skilaboð seint um kvöld til að athuga hvort maður sé vakandi.

Sýnileiki ekki sama og tenging

Samfélagsmiðlarnir gefa okkur líka stöðuga tilfinningu fyrir nálægð og innsýn inn í líf annarra án þess að veita raunverulega tengingu. Við sjáum myndbönd og myndir af fólki allan daginn, vitum hvert það fór í bröns og hvað það gerði í sumarfríinu, en vitum samt í rauninni ekkert um hvernig fólkinu líður. Kannski er stærsta blekking samtímans sú að sýnileiki sé það sama og tenging. Að það að fylgjast með hvort öðru jafngildi því að þekkja hvort annað.

Stöðug tenging í gegnum síma og samfélagsmiðla kemur ekki alltaf í stað raunverulegra mannlegra tengsla.

Nýlegar rannsóknir sýna líka að fólk leitar oft meira í símann þegar því líður illa eða er einmana. Mikil skjánotkun getur svo aukið einmanaleikann enn frekar og þannig myndast ákveðinn vítahringur. Maður finnur fyrir tómleika, fer í símann til að fylla upp í hann, en stendur svo oft eftir enn aftengdari en áður.

Lítum upp úr símanum

Svo hvað þurfum við að gera til að rjúfa þennan vítahring? Kannski rjúfum við vítahringinn ekki með því að vera stöðugt betri útgáfa af sjálfum okkur, heldur með því að verða aðeins betri í að koma auga á hvert annað. Líta upp úr símanum. Bjóða einhverjum með í göngutúr eða kaffi. Hringja án sérstaks tilefnis. Taka eftir þeim sem situr aðeins til hliðar. Gegn einmanaleika þurfum við ekki alltaf stór orð eða stórar aðgerðir, bara að vera.

Lesa má fleiri greinar um einmanaleika í sumarútgáfu SÍBS-blaðsins 2026 .