Einmanaleiki og áföll – hvað svo?

Til að skilja einmanaleika er mikilvægt að átta sig á hugsanlegum tengslum hans við áföll. Öll upplifum við áföll á lífsleiðinni, stundum án þess að átta okkur á því að um áfall sé að ræða þar sem afleiðingar þess geta komið fram löngu seinna. Þegar afleiðingar koma fram getur því verið erfitt að finna tengingu við eitthvað sem gerðist jafnvel mörgum árum áður. Ein af þeim afleiðingum sem geta komið fram eftir áföll er einmanaleiki.

Að verða fyrir áfalli getur ógnað öryggi okkar. Gert okkur öryggislaus gagnvart okkur sjálfum og umhverfi okkar. Tilfinning sem fólk talar um eftir áföll og missi er að hafa týnt sjálfu sér. Að hafa misst öryggið sitt og upplifa öryggisleysi og einangra sig félagslega vegna þess.

Depurð, þunglyndi

Einmanaleikinn getur verið fylgifiskur áfalla og leitt til depurðar og þunglyndis. Þá getur verið mikilvægt að velta fyrir sér hvað það sé sem er raunverulega breytt. Hvað er vegna utanaðkomandi breytinga og hvað tilkomið vegna breytinga innra með okkur. Það er mikilvægt að átta sig á því til að sjá fyrir sér leiðina áfram og ná tökum á breytingunum.

Einmanaleikinn getur verið tímabundið ástand sem getur gengið til baka. Þegar fólk einangrar sig eftir áföll vegna þess að það höndlar ekki samskipti við annað fólk, samskipti sem næra ekki lengur, því allt er breytt, samskipti sem verða krefjandi en ekki gefandi og þeir sem syrgja hafa oft svo lítið að gefa. Fólk dregur sig í hlé til að getað haldið þeirri litlu orku sem það hefur. Það finnur ekki næringu í samskiptum við aðra.

Margir festast þar og komast ekki til baka. Einstaklingur sem orðið hefur fyrir áfalli getur upplifað að enginn skilji hann, að fólk forðist hann vegna þess að honum líður illa og hefur ekkert að gefa. Það verður stundum þannig að samferðafólk forðast samskipti við þann sem hefur orðið fyrir áfalli því það veit ekki hvað það á að segja eða höndlar ekki að horfa upp á sársaukann.

Ég týndi sjálfri mér

Faðir minn lést skyndilega 52 ára þegar ég gekk með mitt fyrsta barn. Ég get ekki sagt til um hvort áhrifaríkasta breytingin í mínu lífi hafi verið þegar pabbi dó eða þegar ég varð móðir, því sá tími rennur saman í eitt. Þegar eitt mikilvægt líf kviknaði dó annað mér svo mikilvægt. Eitt er víst að allt breyttist þá. Ég breyttist og líf mitt breyttist. Ekkert varð eins og það var áður. Ég var ekki eins og ég var áður.

Ég skil í dag að það sem gerðist var að ég týndi sjálfri mér. Ég týndi gleðinni minni. Líf var tekið frá mér sem var mér mikilvægt og það kemur ekki til baka. Ég fékk annað líf til mín á sama tíma en það kom ekki í staðinn fyrir það sem var tekið. Það sem breyttist líka var að ég missti mömmu eins og hún var, því að hún breyttist líka í sorginni. Eitthvað dó innra með henni, fjölskyldan breyttist öll.

Á þessum tíma aftengdist ég mörgum og finnst ég hafa á vissan hátt misst vini og félaga. Þeir fjarlægðust. Ég fjarlægðist. Ég er ekki að segja að það sé öðrum að kenna, það gerðist bara sem afleiðing af því að ég sjálf breyttist í kjölfar missisins og áfallsins. Kannski var það af því að mér fannst ég ekki þurfa orku þeirra sem voru í kringum mig á þeim tíma, því mér fannst enginn skilja mig. Ég einangraðist og var oft einmana.

Sigrún Sigurðardóttir kynnir bókina Áfall hvað svo?.

Einmana á sjúkrahúsi

Eftir áföll getum við upplifað raunveruleg líkamleg einkenni vegna einmanaleika sem kom í kjölfarið. Þrátt fyrir að það finnist kannski engin viðeigandi skýring á þessum einkennum. Með öðrum orðum „það finnst ekkert að okkur“ en engu að síður upplifum við okkur raunverulega veik.

Haustið 2008, rétt fyrir hrunið, fluttum við fjölskyldan til Noregs. Á þessum tíma glímdu margir við áhrifin af fjármálahruninu. Ég upplifði mig einmana, ég var heimavinnandi og eiginmaðurinn fyrrverandi í námi, ég þekkti fáa og börnin í skóla og leikskóla. Einn daginn vaknaði ég upp með hjartaverk og verk sem leiddi niður í handlegg. Ég hélt að ég væri að fá hjartaáfall. Vegna ættarsögu minnar, ótímabærra andláta pabba og ömmu, var ég lögð inn á sjúkrahús. Tekin voru próf tengd hugsanlegu hjartaáfalli en ekkert fannst að. Ég var heilbrigð og ekkert athugavert við starfsemi hjartans. Einkennin voru fyrir mér mjög raunveruleg en það fannst samt ekkert að mér. Þessi einkenni sem ég upplifði voru alfarið tilkomin af streitu, álagi og einmanaleika. Líkamleg einkenni geta verið raunveruleg þó svo að þau séu af sálrænum toga eða tengd einmanaleika.

Sorginni fylgir oft einmanaleiki þar sem hún er nátengd áföllum. Flestir sem verða fyrir áföllum upplifa sorg vegna þess sem var tekið frá þeim, þess sem þau hafa misst, vegna þess sem er ekki lengur eins og það var. Afleiðingar áfalla geta því verið sömu og afleiðingar einmanaleika þar sem það getur verið svo nátengt.

Flýja, berjast, frjósa, þóknast

Þegar við verðum fyrir áföllum getum við farið í varnarviðbrögðin flýja, berjast, frjósa eða þóknast til að lifa af. Það eru ekki viðbrögð sem við veljum sjálf heldur er það taugakerfið sem bregst við.

Ef við förum í að flýja getum við festst í því að vera alltaf á flótta. Við getum fundið fyrir kvíða, hjartsláttartruflunum, spennu í hálsi, öxlum og baki, óreglulegri öndun, svefntruflunum, meltingarfæravandamálum og þreytu. Við getum ekki slakað á, þurfum alltaf að vera að gera eitthvað eða fara á milli verkefna. Við forðumst aðstæður, fólk, eigum í erfiðleikum með að tengjast fólki eða finna öryggi, sem getur valdið einmanaleika. Við finnum fyrir óþolinmæði, pirringi, erum alltaf á varðbergi. Við getum upplifað stjórnleysi, framtaksleysi, einbeitingarörðugleika, áhyggjur, ofvirkan huga, kulnun og ofvirkni í taugakerfinu.

Ef við festumst í að berjast getum við farið í að vera alltaf í baráttu við annað fólk. Það verða árekstrar í samskiptum sem getur komið í veg fyrir að við náum að tengjast öðru fólki og vera í nánum samböndum sem getur valdið einmanaleika. Þá geta komið fram einkenni eins og hraður hjartsláttur, hækkaður blóðþrýstingur, spenna í kjálka, hálsi og öxlum, höfuðverkur, mígreni, hiti í líkamanum, sviti eða svefntruflanir. Við getum einnig fundið fyrir magaverk, meltingarfæratruflunum, langvinnri þreytu, kvíða, þunglyndi, pirringi, skyndilegum reiðiköstum eða stjórnsemi. Við förum í vörn, eigum erfitt með að slaka á og getum glímt við fíknivanda og farið í kulnun.

Ef við festumst í að frjósa getum við fundið fyrir tilfinningalegum doða, tilgangsleysi, vonleysi og orkuleysi. Okkur skortir frumkvæði, framtakssemi og orku til að hafa samband við annað fólk sem getur valdið einangrun og einmanaleika. Taugakerfið nær ekki jafnvægi og við getum fundið fyrir einkennum eins lömunarástandi, kuldatilfinningu í útlimum, spennu í brjósti og hálsi, yfirþyrmandi þreytu og örmögnun. Við getum einnig fundið fyrir höfuðverk, öndunarerfiðleikum og svefnvanda. Það getur hægt á meltingu, við forðumst verkefni, störum í tómið, aftengjumst, frestum hlutum og getum fundið fyrir skömm, kvíða, ótta eða heilaþoku, eigum erfitt með að vera til staðar og biðja um hjálp.

Ef við festumst í þóknast viðbragðinu til lengri tíma geta komið fram einkenni og hegðun eins og að aðlaga sig að öðrum til að forðast átök, gagnrýni eða höfnun. Við getum farið í að forðast að setja mörk, biðjumst afsökunar á eigin hegðun, sýnum of mikla hjálpsemi, höfum þörf fyrir að laga fólk og finnum fyrir ótta við að valda öðrum vonbrigðum. Einnig getum við fundið fyrir kvíða, þunglyndi, reiði, gremju, skömm og lítilli tengingu við eigin tilfinningar. Við getum orðið markalaus, förum yfir mörk annarra eða aðrir fara yfir okkar mörk og samskipti geta orðið mjög krefjandi sem getur orðið til þess að við myndum ekki eðlileg tengsl við fólk sem getur valdið einmanaleika.

Varnarviðbrögð

Skýringin á því hvernig áföll tengjast einmanaleika má því ef til vill rekja til þeirra varnarviðbragða sem taugakerfið okkar grípur til þegar við upplifum áföll. Ef við náum ekki jafnvægi eftir áfallið, ef taugakerfið okkar nær ekki jafnvægi, getum við verið föst í varnarviðbrögðunum sem getur valdið einmanaleika og haft skaðlegar félagslegar og heilsufarslegar afleiðingar. Líkaminn er alltaf að leitast við að ná jafnvægi og viðhalda jafnvægi í taugakerfinu. Ef jafnvægi næst fljótlega eftir áfallið og streituviðbrögðin, eru meiri líkur á að afleiðingarnar verði litlar sem engar.

Ef alvarlegir atburðir endurtaka sig aftur og aftur eins og oft gerist í heimilisofbeldi, kynferðisofbeldi eða einelti, eða í miklu og viðvarandi streituástandi á heimili eða í vinnuumhverfi, ná líkaminn og kerfin ekki að slaka á heldur erum við og kerfin okkar sífellt á verði. Líkaminn er alltaf í viðbragðsstöðu, taugakerfið er alltaf tilbúið að takast á við ógnina og jafnvel festist í berjast, flýja, frjósa eða þóknast viðbragðinu og getur það valdið langvarandi og skaðlegri streitu. Þó eðlilegt streituviðbragð sé ekki heilsuspillandi getur streitan sem verður til við stöðugt áreiti fyrir viðbragðskerfið veikt eða bælt ónæmiskerfið.

Langtímaafleiðingar þess að komast ekki út úr varnarviðbragðinu geta verið geðrænar áskoranir, kvíði, þunglyndi og áfallastreituröskun. Líkamleg vandamál eins og verkir, hjarta- og æðasjúkdómar, lungnavandamál, krabbamein, hormónaójafnvægi, sjálfsofnæmissjúkdómar, heila- og taugasjúkdómar, meltingarfæravandamál, flogakast, taugakippir og fleira.

Veikindi geta haft áhrif á félagsleg tengsl og aukið hættu á einmanaleika.

Að vinna úr áföllum

Til að takast á við afleiðingar áfalls og vinna úr því á árangursríkan hátt skiptir máli að átta sig á og horfast í augu við að maður hafi orðið fyrir áfalli. Að viðurkenna það fyrir sjálfum sér og stundum öðrum líka. Það er mikilvægt að átta sig á því ef áhrif áfallsins líða ekki hjá, heldur sitja föst í taugakerfinu okkar og hafa áhrif á daglegt líf okkar og okkar nánustu.

Það er mikilvægt að þekkja einkennin, tilfinningarnar og viðbrögðin sem við höfum upplifað í kjölfar áfallsins. Við þurfum að leyfa okkur að spyrja, sætta okkur við svarið og ákveða svo hvernig við ætlum að takast á við þessar aðstæður. Það eitt að auka meðvitundina getur haft áhrif á heilsu okkar, hegðun og líðan. Við geymum oft áfallið þar sem orð og hugsanir ná ekki til. Stærsti hluti afleiðinganna býr í undirmeðvitundinni.

Það sem einn einstaklingur upplifir sem áfall þarf ekki að vera áfall fyrir einhvern annan. Þess vegna er ekki ein leið sem hentar öllum við úrvinnslu áfalla. Hver og einn verður að finna sína leið. Stundum þurfum við að reyna nokkrar ólíkar aðferðir sem virka ekki, áður en við finnum þær réttu.

Lesa má fleiri greinar um einmanaleika í sumarútgáfu SÍBS-blaðsins 2026 .