Í einmanakenndinni geta falist töfrar – jafnvel þegar leiðin virðist dimm getur von og tilgangur birst á ný.

Viðtal: Páll Kristinn Pálsson

„Allt frá því að ég var lítil stelpa að alast upp í sjávarþorpi úti á landi, þar sem fámennið gerir tilvist hverrar manneskju veigameiri og sýnilegri en í stærri samfélögum, hafa samskipti verið mér hugleikin. Mér fannst ég alltaf utanveltu í þorpinu mínu, enda margoft látin vita af því að ég væri öðruvísi og passaði ekki þar inn. Stríðni, niðurlæging, hunsun og útilokun voru daglegt brauð en í stað þess að þróa með mér andúð á þeim sem komu illa fram við mig fylgdist ég með fólki og reyndi að skilja hvað byggi að baki … Með þessa reynslu hélt ég af stað út í lífið …“

Aðalbjörg Stefanía Helgadóttir sendi árið 2024 frá sér bókina Einmana – tengsl og tilgangur í heimi vaxandi einsemdar – sem hefst á þessum orðum. Aðalbjörg Stefanía er hjúkrunarfræðingur að mennt og hefur víðtæka reynslu af störfum innan heilbrigðiskerfisins og kennslu bæði á háskóla- og framhaldsskólastigi. Hún hefur áður sent frá sér bækurnar Samskiptaboðorðin (2016) og Samfélagshjúkrun (2021). Þá hefur hún ritstýrt kennslubókum um hjúkrun, skrifað fjölda greina um fagið og verið formaður ritnefndar Tímarits hjúkrunarfræðinga. Með ritstörfunum leggur hún einnig stund á doktorsnám í félagsvísindum.

Einmanaleikinn á auðskiljanlegu máli

„Ég byrjaði að vinna að bókinni fyrir alvöru sumarið 2018 og svo tók mig um fimm ár að klára hana,“ sagði Aðalbjörg Stefanía þegar ég heimsótti hana í sumarbyrjun til að spjalla um verkið. „Ég lagðist í mikla rannsóknarvinnu, las ótal fræðigreinar sem fjölluðu um efnið frá ýmsum hliðum, auglýsti einnig opinberlega eftir fólki sem væri til í að deila með mér upplifun sinni af einmanaleikanum og fékk mjög góð viðbrögð og margar slíkar sögur. Ég vildi fjalla um einmanaleikann á auðskiljanlegan hátt sem hentaði sem flestum og það reyndist ansi snúið því þetta er flókið fyrirbæri. Margt af því sem fræðafólk hefur skrifað er á máli sem er oft hvorki aðgengilegt né áhugavert aflestrar. Svo það var frá upphafi útgangspunktur minn að bókin yrði bæði aðgengileg og áhugaverð. Að þau sem myndu lesa hana gætu tengt við umfjöllunarefnið og öðlast skilning á því. Þannig að þó að bókin byggist mikið á fræðilegu efni og að vinnsla hennar hafi í rauninni jafngilt heilu doktorsnámi er hún sem sagt skrifuð þannig að hún geti náð til sem flestra óháð aldri, kyni, stétt, stöðu og svo framvegis. Einnig vildi ég að bókin boðaði von, að rauði þráðurinn væri að einmanaleiki er eðlileg tilfinning sem getur opnað augu okkar fyrir því sem við höfum og eigum. Ég vona að hún geri það.

Aðalbjörg Stefanía Helgadóttir. (Mynd: Silla Páls)

Maður sökkvir sér ekki í svona efni í langan tíma nema hafa mikinn áhuga og ástríðu fyrir því. Ég þekki einmanaleika á eigin skinni eins og við gerum öll því þetta er tilfinning sem við finnum öll fyrir einhvern tíma á ævinni við ákveðnar aðstæður sem geta verið mjög ólíkar hjá fólki. Mér fannst mikilvægt að það kæmi fram að það er ekkert að fólki sem er einmana. Fólk sem er einmana upplifir oft að enginn vilji vera með því en ástæðan fyrir því að við verðum einmana er vegna þess að eitthvað gerist. Einmanaleika hefur hingað til fylgt mikið tabú og jafnvel litið á einmanaleika sem veikleika. Það hlýtur að vera eitthvað að mér fyrst ég er einmana, er algeng hugsun. En það er auðvitað ekki þannig. Einmanaleiki er tilfinningalegt viðbragð við einhverju sem á sér stað í lífi okkar. Það getur verið að við missum ástvin, við missum hlutverk, missum heilsuna og margt margt fleira – það er eitthvað sem gerist sem orsakar það að við verðum einmana.“

Fylgt mannkyninu í árþúsundir

En skilgreiningar á einmanaleika eru margskonar …

„Já, fræðimenn nálgast hugtakið með ýmsum hætti. Mér þykir gagnlegasta skilgreiningin vera að hann sé tilfinning um að skorta nánd og innihaldsrík tengsl við sjálfan sig og/eða aðrar manneskjur og að aðrir hvorki hlusti á mann né skilji. Orsakirnar eru svo margslungnar og geta bæði verið vegna þess sem maður á þátt í að skapa sjálfur og þess sem kemur að öllu leyti utan frá og maður ræður engu um.

Í þróunarsögulegu samhengi er einmanaleiki í rauninni aldagömul tilfinning, allt frá því mannskepnan fór um í hópum og einstaklingurinn gat ekki lifað án þess að tilheyra hópnum. Útilokun úr hópnum var ávísun á dauða. Þess vegna er þessi tilfinning svo nátengd streitukerfinu í líkama okkar. Þannig að þótt samfélagshættir nú séu allt öðruvísi en í fyrndinni, þá kveikir einmanaleiki á þessu streitukerfi og líkaminn álítur okkur vera í hættu ef við erum lengi ein. Mikil streita í langan tíma er mjög skaðleg heilsunni. Að vera sífellt með öll streituhormónin á fullu setur líkamann í þær aðstæður að vera stöðugt reiðubúinn að mæta ógn og birtist meðal annars í hækkuðum blóðþrýstingi, blóðsykursójafnvægi, einbeitingarskorti, minnistruflunum, depurð og rýrari svefngæðum. Auk þess verður röskun á eðlilegri ónæmissvörun sem gerir okkur útsettari fyrir veikindum og bólgum. Þetta er ástæðan fyrir því að læknasamfélagið og fræðafólk hefur talað um að það sé jafn hættulegt heilsunni að vera einmana og að reykja 15 sígarettur á dag. Sú var niðurstaðan í rannsókn sem leitaði að einhverri sambærilegri breytu sem hefði jafnmikil áhrif á heilsuna og einmanaleikinn.

Þannig að nálganir á fyrirbærið einmanaleika eru ansi margar. Þegar ég var að byrja að vinna að bókinni rakst ég á eina setningu sem ég punktaði strax hjá mér og þykir umhugsunarverð. Ég las hana í bókinni Bókasafn föður míns eftir Ragnar Helga Ólafsson. Hún er á þá leið að það sem skapar verðmæti er skortur, sem sé að skortur getur leitt af sér eitthvað gott. Til dæmis gæti komið eitthvað gott út úr því að skorta tengsl. Síðasti kaflinn í bókinni minni vinnur meðal annars með þessa hugsun og fjallar um hvað við getum gert til að upplifa vellíðan og tilgang með lífinu þrátt fyrir að vera einmana. Mér finnst það mjög mikilvægt, því þetta er klárlega mjög sár tilfinning og fólkið sem var að deila sinni reynslu með mér var oft að lýsa skelfilegum aðstæðum og upplifunum og sum höfðu hreinlega hugleitt að svipta sig lífi.“

Heimur vaxandi einsemdar

„Umræðan um einmanaleika og skaðlegar afleiðingar hans hefur vaxið mjög í seinni tíð – hvers vegna?

„Það eru ríkar ástæður til að ræða þetta sem vandamál og kemur ekki til út af engu. Þegar ég var komin ágætlega af stað með bókina, var búin að viða að mér heilmiklu fræðaefni og frásögnum einstaklinga, þá fékk ég gögn frá embætti landlæknis sem mæla einmanaleika í samfélaginu. Þá komst ég að því að um og eftir árið 2005 tók algengi einmanaleika að aukast með talsverðum hraða og er enn að aukast. Fyrir þann tíma kváðust um 7% af 18 ára og eldri einstaklingum stundum eða alltaf vera einmana. Árið 2024 var þetta hlutfall komið í 36%. Og hvað olli þessu? Augljósa ástæðan er tilkoma samfélagsmiðlanna og snjallsímans, auk annarra breytinga sem orðið hafa á samfélaginu. Við verjum meiri tíma ein, búum færri manneskjur í stærri húsum og samfélagsgerðin er að færast hratt frá félagshyggju að einstaklingshyggju.

Svo kom Kórónaveirufaraldurinn inn í þetta líka. Sem kennari, bæði við Háskólann á Akureyri og Háskóla Íslands, hef ég upplifað að það hefur reynst þrautin þyngri að fá nemendur til að mæta aftur í skólann eftir faraldurinn og inniloknunina sem honum fylgdi. Það er ekki skyldumæting í háskólum, en eftir faraldurinn þá bara mætir fólk ekki. Og fjarkennsla og fjarvinna hefur aukist mjög mikið í kjölfar hans.

Einmanaleikinn fer sem sé stöðugt vaxandi í íslensku samfélagi, en þau sem þjást mest er unga fólkið okkar og þá sérstaklega stúlkurnar. Íslenskar og erlendar rannsóknir sýna að líðan æ fleiri stúlkna sé verulega slæm og sjálfsmynd þeirra að jafnaði ekki góð. Nú eru komnar kynslóðir á fullorðinsaldur sem þekkja ekki tilveruna án samfélagsmiðla. En staðreyndin er því miður sú að það gerir fólki kleift að stilla oftar en ekki upp falskri mynd af raunveruleikanum sem skekkir öll viðmið um hvað það er sem gerir lífið þess virði að lifa því. Ég man eftir engu sjónvarpi á fimmtudögum og í öllum júlímánuði. Þá var veruleikinn allur annar en unga fólkið er núna að alast upp í.“

Í þessari umræðu ber hugtökin tilgangur og tilgangsleysi oft á góma …

„Fólk sem er mjög einmana talar oft um að því finnist það ekki hafa neinn tilgang í lífinu. Það er afskaplega vond tilfinning að finna sig ekki hafa neinn tilgang. Talandi um tilgang rifjast upp fyrir mér saga frá því ég var deildarstjóri á Heilsustofnun í Hveragerði og þangað mætti kona til dvalar hjá okkur í þrjár vikur. Hún var ekki að koma vegna tilvísunar frá lækni heldur að eigin frumkvæði og greiddi sjálf fyrir dvölina. Þessi kona var vel á sig komin líkamlega en ástæðan sem hún gaf upp var sú að hún var að nálgast eftirlaunaaldurinn, hafði unnið mjög mikið alla sína ævi, átt stóra fjölskyldu og afar krefjandi eiginmann, sagði hún mér. En þegar hún stóð þarna frammi fyrir því að hætta að vinna uppgötvaði hún að hún hafði ekki hugmynd um hvað henni þætti skemmtilegt. Hún væri því komin til okkar á Heilsustofnun til að kynnast sjálfri sér og hugleiða hvað hana langaði til að gera árin sem hún ætti framundan eftir að vinnunni sleppti. Hver yrði sem sé tilgangurinn hjá henni þegar hún færi á fætur á morgnana. Mér þótti þetta snjallt hjá henni – og vona að hún hafi komist að góðri niðurstöðu.“

Aðalbjörg Stefanía Helgadóttir ásamt hundinum Díönu í tívolíi.

Í þessari umræðu ber hugtökin tilgangur og tilgangsleysi oft á góma …
„Fólk sem er mjög einmana talar oft um að því finnist það ekki hafa neinn tilgang í lífinu. Það er afskaplega vond tilfinning að finna sig ekki hafa neinn tilgang. Talandi um tilgang rifjast upp fyrir mér saga frá því ég var deildarstjóri á Heilsustofnun í Hveragerði og þangað mætti kona til dvalar hjá okkur í þrjár vikur. Hún var ekki að koma vegna tilvísunar frá lækni heldur að eigin frumkvæði og greiddi sjálf fyrir dvölina. Þessi kona var vel á sig komin líkamlega en ástæðan sem hún gaf upp var sú að hún var að nálgast eftirlaunaaldurinn, hafði unnið mjög mikið alla sína ævi, átt stóra fjölskyldu og afar krefjandi eiginmann, sagði hún mér. En þegar hún stóð þarna frammi fyrir því að hætta að vinna uppgötvaði hún að hún hafði ekki hugmynd um hvað henni þætti skemmtilegt. Hún væri því komin til okkar á Heilsustofnun til að kynnast sjálfri sér og hugleiða hvað hana langaði til að gera árin sem hún ætti framundan eftir að vinnunni sleppti. Hver yrði sem sé tilgangurinn hjá henni þegar hún færi á fætur á morgnana. Mér þótti þetta snjallt hjá henni – og vona að hún hafi komist að góðri niðurstöðu.“

Höfnun og ástvinamissir

Í inngangi bókarinnar kemur fram að þinn eigin einmanaleiki eigi stóran þátt í tilurð bókarinnar.

„Já, ég þekki vel einmanaleikann af eigin reynslu. Ég ólst upp á litlum stað úti á landi og varð fyrir miklu einelti alla mína æsku. Ég flutti úr þorpinu sama dag og ég kláraði grunnskólann og ætlaði aldrei að koma þangað aftur. Ég var alltaf mjög einmana á meðal fólks, vegna þess að ég hræddist möguleg viðbrögð þess. En ég var aldrei einmana þegar ég var ein með sjálfri mér. Enn þann dag í dag þykir mér gott að vera ein. Einelti, líkt og önnur þung reynsla, fylgir okkur alltaf, þannig að stundum þegar ég er ein með hópi af fólki þá finn ég fyrir þessari tilfinningu. Skýringin liggur í eineltinu sem ég varð fyrir sem barn og er undirliggjandi ástæða þess að ég réðst í að skrifa þessa bók.

Ég segi frá því að sárasti einmanaleiki sem ég hef upplifað sé annars vegar ástvinamissir og hins vegar höfnun í kjölfar sambandsslita. Höfnunin risti dýpra því hún sneri beint að sjálfri mér, það var eitthvað að mér sem orsakaði það að manneskjan vildi halda áfram að lifa án mín. Þá voru skilaboðin sem ég fékk að ég ætti að herða upp hugann og halda áfram, vera bara ánægð með að vera „frjáls og það væru fleiri fiskar í sjónum“. Það gerði höfnunartilfinninguna aðeins ennþá dýpri og þungbærari og varð til þess að ég talaði helst ekki um hvernig mér liði og lokaði sársaukann inni.

Svo átti ég pabba sem svipti sig lífi, 58 ára gamall,sem tók mig mjög sárt. En ólíkt upplifun minni af einsemd í kjölfar höfnunar, þá brást umhverfið allt öðruvísi við andláti pabba. Orðlaus umhyggja, faðmlög og nærvera drógu úr einmanakenndinni. Ég var ekki alein í sorginni, ég deildi henni með öðrum. Hann og mamma höfðu skilið tveimur árum áður en hann lést í kjölfar þess að hann opinberaði fyrir sjálfum sér og öðrum að hann væri samkynhneigður, sem kom okkur í fjölskyldunni mjög í opna skjöldu. Einhver orðaði það þannig að pabbi hefði lifað lífi sínu á röngunni. Ég álít að hann hafi upplifað sig mjög einan í tilverunni, vegna þess að ef við erum ekki heiðarleg við okkur sjálf þá göngum við gegn eigin gildum og sannleika – svíkjum okkur sjálf í rauninni. Það leiðir til þess að við missum tengslin við okkur sjálf því við erum stöðugt að flýja undan því hver við raunverulega erum. Eftir að hann lést þá hugsaði ég að það hlyti að vera sársaukafyllsta birtingarmynd einmanakenndarinnar að sjá enga aðra leið en þessa, að svipta sjálfan sig lífi. Ef við fylgjum ekki okkar sannleika, þá leiðir það af sér sársauka. Við förum þá kannski að leita að einhverju bjargræði til að deyfa þann sársauka og hann gerði það seinni árin, drakk mikið vín sem var mjög á skjön við hans karakter. Hann var í Hvítasunnukirkjunni og það var aldrei vín á mínu heimili þegar ég var að alast upp. Stundum er sagt að alkóhólisminn sé sjúkdómur einmanaleikans. Einn viðmælandinn í bókinni sagði einmitt við mig að flaskan væri hennar besti vinur. Hún vissi alveg að það væri ekki gott fyrir hana, en átti engan annan.

Engar töfralausnir

Einmanaleiki samtímans virðist sífellt fara vaxandi – hvernig er hægt að sporna við þeirri þróun?

„Við getum sem samfélag gert ýmislegt. Nú er rætt um að banna símanotkun í skólunum, en þá fara börnin bara í símann þegar þau koma heim. Svo það er engin töfralausn – enda tel ég að það sé engin töfralausn til í þessu efni. Fullorðna fólkið eyðir líka löngum tíma í símanum á hverjum degi og er þá ekki að horfa inn á við eða statt úti í náttúrunni að njóta hennar. Ég tel líka að við sem samfélag séum ekki að gæta nógu vel að okkar minnstu og mikilvægustu einingu, sem er fjölskyldan. Það þarf að hlúa betur að henni, til dæmis að sjá til þess að foreldrar geti verið meira heima hjá börnunum sínum. Flestar fjölskyldur þurfa tvær fyrirvinnur, öðruvísi virðist ekki vera hægt að lifa af í þessu samfélagi. Einstæðir foreldrar standa mjög höllum fæti í neyslusamfélaginu. Ég álít að ráðamenn landsins þurfi að beina sjónum í ríkari mæli að þessari mikilvægustu einingu samfélagsins, þar býr framtíð þjóðarinnar og þar liggja bestu tækifærin til að rækta og hlúa að manneskjum sem getur meðal annars dregið úr einmanaleikanum.

Aðalbjörg Stefanía Helgadóttir ásamt hluta af fjölskyldu sinni eftir að hafa hlaupið Reykjavíkurmaraþonið.

En kannski snýst málið ekki síst um að við getum gert svo margt sjálf. Ég veit að það er auðveldara um að tala en í að komast þegar manni líður ekki vel, en þá þurfum við að beita okkur sjálf ástríkum aga. Ef við erum einmana þá þurfum við að fara á fætur, fá okkur að borða, fara í göngutúr, bara gera þessa hversdagslegu hluti. Það er bara ein manneskja sem við fylgjum alla ævi og það er maður sjálfur. Að bera ábyrgð á þessari manneskju og hlúa að henni, annast okkur sjálf, hugsa vel um okkur – það er eitthvað sem við getum flest gert.

Ég set í bókinni fram hugtakið einvægi – samsett úr einmana og jafn-vægi – sem þýðir að upplifa tilgang með lífinu, þrátt fyrir að vera einmana. Það felst í því að við þurfum að byrja á því að skilja hvað það var sem orsakaði einmanakennd okkar. Í kjölfarið þurfum við að sýna sjálfum okkur mildi. Við höfum tilhneigingu til að tala okkur sjálf niður og erum oft fljót að dæma okkur sem ómögulegar manneskjur. Við eigum frekar að tala til okkar sjálfra eins og við tölum við fólk sem við elskum. Loks þurfum við að passa upp á hinar fjóru stoðir góðrar heilsu: næringu, hvíld, hreyfingu og svo að hlúa að tengslum. Þetta getur verið risastór áskorun þegar við erum einmana – en þá getum við byrjað á því að hlúa að tengslunum við okkur sjálf, tengslum við náttúruna, gæludýr og æðri mátt. Og tileinka okkur að þakka fyrir hvern dag, njóta þess sem við höfum núna.“

Fræðikonan er líka móðir og amma

Hverju hefur vinnan við bókina skilað sjálfri þér? Er hægt að tala um Aðalbjörgu fyrir og eftir skrif bókarinnar Einmana?

„Góð spurning. Þegar ég settist niður við skriftirnar fór ég bara að því eins flestir gera. Setti upp fræðigleraugun, lagðist í gífurlega heimildaöflun um einmanaleika, missi, áföll, svik, heilsubrest, náttúruhamfarir, gagnrýna en yfirvegaða sjálfsskoðun, helstu úrræði við einmanaleika og svo framvegis. Lagði mig fram um að vanda til allra hluta og var bara býsna ánægð með verkið. Bókin kom út og hlaut jákvæðar móttökur.

En þrátt fyrir að hafa skrifað þessa bók, farið í gegnum þetta allt, þá hafði ég í rauninni ekki beitt þessum verkfærum á sjálfa mig. Í gegnum árin hef ég, líkt og aðrir, fengið minn skerf af mótlæti og áföllum og brugðist við með því að setja undir mig hausinn og halda áfram. Ég bý yfir mikilli seiglu, er jákvæð og lausnamiðuð en hef lært undanfarin misseri að ég þarf sjálf að praktísera það sem ég hef verið að predika. Ég tók því aftur fram bókina og fór að beita mig aga, hlúa að sjálfri mér og iðka einvægi.

Ég skrifaði bókina sem fræðikona en þessi fræðikona er líka móðir og amma en það getur orðið manni fjötur um fót að halda að maður viti allt. Svo gerist eitthvað sem orsakar það að maður fær kinnhest og þá skiptir miklu máli að hafa tilgang sem stundum verður bara sá að fara fram úr á morgnana og elda sér hafragraut. Við þurfum að átta okkur á því að við erum verðmæt og mikilvægar manneskjur, hvert og eitt okkar, og skiptum máli fyrir fólkið sem við umgöngumst. Og við skiptum máli fyrir okkur sjálf. Það er ástæða fyrir því að við erum stödd einmitt hér og nú. Kvöldið eftir að pabbi dó kom mjög sterkt til mín sú hugsun að hans dauði myndi leiða til góðs. Ég held að ásamt öðru hafi sú reynsla mótað mig mikið, og leitt mig til að skrifa um tilfinningar sem eru sársaukafullar. Kannski er það minn tilgangur og þess vegna alveg hægt að tala um Aðalbjörgu fyrir og eftir skrif þessarar bókar.“

Lesa má fleiri greinar um einmanaleika í sumarútgáfu SÍBS-blaðsins 2026 .