Ekki gera ekki neitt!

Greinin birtist fyrst í SÍBS-blaðinu 1/2026 sem fjallar um næringu og áhrif mataræðis á heilsu.

Mataræði er stærsti einstaki áhrifaþáttur heilbrigðis bæði til hins betra og til hins verra. Stærstur hluti neikvæðu áhrifanna kemur fram gegnum ofþyngd og offitu. Nú þegar eru 70% Íslendinga í þeim flokki. Þyngdin heldur áfram að skríða upp á við og nú erum við orðin þyngst Norðurlandaþjóða.

Offita er áhættuþáttur hjarta- og æðasjúkdóma, sykursýki af gerð 2 og ýmissa krabbameina. Þessir sjúkdómar valda miklum kostnaði í heilbrigðiskerfinu. Þá getur offita einnig tengst stoðkerfisvandamálum sem eru einn stærsti valdur að örorku í landinu. Það er því ljóst að offita er samfélagslega mikilvægt viðfangsefni.

Ábyrgð stjórnvalda er rík. Alþjóðaheilbrigðisstofnunin hvatt stjórnvöld til að beita sér fyrir kerfislægum aðgerðum til að draga úr áhættuþáttum offitu. Hagrænir hvatar að bættu mataræði er önnur tveggja öflugustu aðgerða sem stjórnvöldum standa til boða. En hvernig á að koma því við? Vitum við ekki flest svona um það bil að hvað er hollt og óhollt? Fræðsla ein og sér er ólíkleg til að breyta atferli heldur þarf beinar aðgerðir. Augljósustu leiðirnar eru að hækka verð og takmarka auglýsingar á óhollustu vörunum og lækka verð á þeim hollustu. Þetta eru aðferðir sem við beitum nú þegar með áfengi og tóbak samhliða fræðslu. Þær hafa sýnt sig að virka vel erlendis þar sem þeim er beitt á óholla matvöru.

Önnur öflugasta aðgerðin gegn offitu er bættur svefn. Við lengri svefn dregur sjálfkrafa úr sækni líkamans í orkuríka en næringarsnauða matvöru. Stórar allsherjargreiningar benda til þess að hætta á offitu aukist um hvorki meira né minna en 17–35% vegna stutts svefns. Þetta er sérstaklega athugunarvert fyrir Ísland þar sem skekkja í staðartíma veldur stöðugum þrýstingi (jet lag) á innbyggða dægursveiflu líkamans. Við vökum lengur og sofum styttra. Leiðrétting staðartíma á Íslandi er sennilega öflugasta einstaka lýðheilsuaðgerðin sem stjórnvöldum stendur til boða.

Ef ekkert er að gert mun meðalævi Íslendinga fara að styttast líkt og gerst hefur í sumum öðrum vestrænum ríkjum á síðustu árum. Stjórnvöld hafa öll ráð í hendi sér og aðferðirnar eru þekktar. Það eina sem stendur í veginum er að taka ákvarðanir.

Ekki gera ekki neitt!

Lesa má fleiri greinar um næringu í SÍBS-blaðinu.