Lengi býr að fyrstu gerð – vöndum mataræði barna

Vaxandi tíðni offitu er ein stærsta lýðheilsuáskorun samtímans og er þróunin hér á landi sérstakt áhyggjuefni. Samkvæmt nýjustu niðurstöðum norrænnar vöktunar á mataræði og heilsu (NORMO) eru 70% Íslendinga í ofþyngd eða með offitu og sker Ísland sig sérstaklega úr í samanburði við hin Norðurlöndin hvað þetta varðar. Í norrænum samanburði standa íslensk börn verst og Ísland er eina landið þar sem offita barna hefur aukist marktækt á undanförnum árum. Ef ekkert verður að gert er áætlað að allt að 192.000 Íslendingar verði í ofþyngd eða með offitu árið 2030 og að þúsundir glími við skert lífsgæði vegna langvinnra sjúkdóma sem rekja má til ofþyngdar. Þessi staða kallar á skýra sýn og markvissar aðgerðir.

Hollusta verði auðveldust

Embætti landlæknis kynnti nýjar íslenskar ráðleggingar um mataræði í mars á liðnu ári. Ég sagði við það tækifæri að við þyrftum að gera holla valkostinn að auðveldasta kostinum. Þetta tel ég að eigi að vera kjarninn í næringarstefnu stjórnvalda.

Starfshópur skipaður af heilbrigðisráðherra skilaði í mars 2024 skýrslu sem fjallaði offitu, holdafar, heilsu og líðan og lagði til stefnumarkandi áherslur í forvörnum, heilsueflingu og meðferð. Þegar ég tók við embætti heilbrigðisráðherra ákvað ég að setja þessi málefni á oddinn, því ljóst er að hér á landi hefur um árabil átt sér stað óheillaþróun sem við verðum að snúa við með markvissum og raunhæfum aðgerðum. Ég ákvað því að leggja fram tillögu til þingsályktunar vegna offitu á Íslandi og voru drög að slíkri ályktun kynnt til umsagnar í Samráðsgátt stjórnvalda 11. febrúar síðastliðinn. Verði þingsályktunin samþykkt er hún orðin stefna Alþingis og stjórnvalda. Búið er að kostnaðarmeta aðgerðir og er unnið að því að tryggja þeim öllum fjármagn í fjármálaáætlun.

Offitan og börnin okkar

Offita er flókinn efnaskiptasjúkdómur sem felst í samspili margvíslegra þátta einstaklings og umhverfis en eitt er víst að næring skiptir hvað mestu máli þótt margt fleira komi til. Því er í þingsályktunartillögunni sett það markmið að lýðheilsustefna stjórnvalda skuli taka mið af ráðleggingum Alþjóðaheilbrigðis¬stofnunar¬innar um notkun hagrænna hvata, bestu þekkingar og ráðleggingum embættis landlæknis um mataræði til að sporna gegn vaxandi tíðni offitu. Þá verði sérstök áhersla lögð á næringu barna og ungmenna, m.a. í gegnum skólamáltíðir, nesti, heimilisfræðikennslu og lífsleikni. Mikilvægi skóla og skólaheilsugæslu er óumdeilt þegar kemur að lýðheilsu barna og brýnt að nýta þau tækifæri sem þar gefast til að fræða börnin og grípa snemma inn ef á bjátar.

Í nýjum næringarráðleggingum embættis landlæknis er lögð aukin áhersla á neyslu, grænmetis, ávaxta og heilkorna. Þar er í fyrsta sinn fjallað sérstaklega um orkudrykki og skilaboðin eru afdráttarlaus – þeir eru ekki ætlaðir börnum og ungmennum yngri en 18 ára. Þetta endurspeglar breytt matarumhverfi og nýjar áskoranir. Við vitum að mataræði okkar hefur færst fjær því sem rannsóknir sýna að sé best fyrir heilsu okkar og umhverfið. Neysla ávaxta, grænmetis og heilkorns hefur minnkað á sama tíma og neysla orkuríkra en næringarsnauðra vara hefur aukist. Ungt fólk neytir í auknum mæli orkudrykkja sem geta haft áhrif á svefn, einbeitingu og andlega líðan. Þessi þróun er ekki aðeins heilsufarslegt áhyggjuefni, heldur samfélagslegt verkefni. Á þessu ári mun hefjast Landskönnun á mataræði barna sem við erum búin að tryggja fjármagn en slík könnun hefur ekki verið gerð síðan á árunum 2011-2012. Þar munum við án efa fá niðurstöður sem nýtast munu til að efla hollustu mataræðis barna.

Ávextir og ber eru einföld og næringarrík viðbót við nesti barna og stuðla að góðum matarvenjum frá unga aldri.

Forvarnir í skólunum

Offita á barnsaldri eykur líkur á langvinnum sjúkdómum síðar á ævinni og getur haft bæði líkamlegar og andlegar afleiðingar. Þess vegna er nauðsynlegt að leggja sérstaka áherslu á börn og ungmenni. Leik- og grunnskólar eru, eins og áður sagði, lykilstaðir þegar kemur að forvörnum. Aðgengi að hollum skólamáltíðum, fræðsla um mataræði og regluleg hreyfing skipta sköpum. Lengi býr að fyrstu gerð og eru heilsusamlegar venjur frá unga aldri þar engin undantekning.

Leiðbeiningar einar og sér duga þó ekki. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur ítrekað hvatt til kerfisbundinna aðgerða sem taka mið af samfélagslegum og umhverfistengdum áhrifaþáttum offitu. Þetta þýðir að við verðum að horfa á matarumhverfið í heild sinni – verðlagningu, aðgengi, markaðssetningu og venjur samfélagsins. Verð skiptir máli. Holl matvara þarf að vera að lágmarki 10-15% ódýrari svo neysla aukist. Reynsla frá öðrum löndum bendir til þess að a.m.k. 20% álögur á orkuríkar en næringarsnauðar vörur eins og gosdrykki og sætindi geti breytt neyslumynstri. Slíkar tekjur má svo nýta til að niðurgreiða hollari valkosti og efla lýðheilsutengd verkefni. Þess ber þó að geta að slíkar álögur eru að nýtast best ef þær skila sem lægstum tekjum í ríkiskassann, þá er ekki verið að kaupa þær óhollu vörur og aðgerðirnar að virka. Sterkar vísbendingar eru um að samspil skattlagningar á óholl og gjörunnin matvæli og ívilnana fyrir hollum mat skili mestum árangri.

Jafnframt þarf að huga að markaðssetningu. Auglýsingar á óhollum mat og sætum drykkjum hafa áhrif á neysluna, sérstaklega hjá börnum og ungmennum. Takmörkun slíkra auglýsinga getur leitt til lækkuna má fleiri greinar um næringu í SÍBS-blaðinu.ar á líkamsþyngdarstuðli, bættra lífsgæða og minni kostnaðar í heilbrigðiskerfinu. Auglýsingar virka – annars væri ekki fjárfest í þeim. Þess vegna þurfum við skýrari reglur um markaðssetningu til barna.

Matur og menning

Matarumhverfið skiptir miklu máli, því matur er líka menning og samvera. Meira aðgengi að ávöxtum og grænmeti leiðir til meiri neyslu og minna aðgengi að óhollum vörum dregur úr neyslu þeirra. Stjórntæki sem hafa áhrif á framboð matar í skólum, stærð matarpakkninga og innihald matvæla geta haft jákvæð áhrif á matarvenjur almennings og eru jafnframt raunhæfar og árangursríkar leiðir. Börnin læra af því sem fyrir þeim er haft. Ef hollur og fjölbreyttur matur er sjálfsagður hluti af deginum – heima, í skólanum og á vinnustaðnum – verður hann hluti af venjum næstu kynslóða. Að gefa sér tíma til að njóta matarins, borða af athygli og rækta samveru með fjölskyldu, vinum eða vinnufélögum er hluti af heilsusamlegu líferni.

Það er mikilvægt að muna að ábyrgðin liggur ekki einungis á herðum einstaklingsins, heldur líka samfélagsins. Ef umhverfið styður ekki við heilbrigðar ákvarðanir er erfitt að ætlast til þess að einstaklingurinn breyti hegðun sinni með viljann einan að vopni. Samfélagið í heild sinni – stjórnvöld, sveitarfélög, skólar, atvinnulíf og heimilin – þarf að taka höndum saman.

Fimm ára aðgerðaáætlun

Nú á vorþingi mun ég leggja fram ofangreinda þingsályktun um fimm ára aðgerðaáætlun vegna offitu. Markmiðið er skýrt: Að draga úr nýgengi offitu, koma í veg fyrir þróun alvarlegrar offitu og tryggja að Ísland verði ekki í norrænum samanburði sú þjóð þar sem offita barna er mest. Aðgerðir innan heilbrigðiskerfisins duga ekki einar og sér, heldur þurfum við heildstæða nálgun sem breytir samfélagsgerðinni frá því að ýta undir offitu, yfir í að styðja við heilbrigði.

Verkefnið er stórt, en ávinningurinn er enn stærri. Heilbrigðari og vel nærð þjóð býr við betri lífsgæði, hefur meiri atorku og samfélagslegur kostnaður vegna langvinnra sjúkdóma minnkar. Með skýrri stefnu, hugrekki til að beita þeim stjórntækjum sem virka og með samstilltu átaki má snúa þróuninni við. Það er ekki aðeins spurning um hvað er á disknum okkar í dag, heldur hvaða samfélag við viljum byggja til framtíðar.

Lesa má fleiri greinar um næringu í SÍBS-blaðinu.