Hefur umhverfið áhrif á einmanaleika?

Einmanaleiki er sammannleg kennd sem hefur fylgt okkur frá örófi alda. Einmanaleika má skilgreina sem tilfinningu „um djúpstæðan skort á nánd og innihaldsríkum tengslum við sjálfan sig og/eða aðra og að aðrir hvorki hlusti á mann né skilji“.

Einmanaleiki er rótgróinn í þróun mannsins sem félagsveru sem þurfti á samvinnu að halda til að lifa af. Útskúfun úr hópi þýddi minni vernd, færri tækifæri til fjölgunar og skert aðgengi að fæðu. Því þróaðist með manninum næmi fyrir félagslegum aðstæðum og innra viðvörunarkerfi sem enn í dag veldur því að missir, höfnun og skortur á tengslum kalla fram andlega og líkamlega vanlíðan. Þannig vinnur kerfið gegn því að við einangrum okkur.

Einmanaleiki færist í vöxt

Nýleg úttekt OECD á félagslegum tengslum í 22 Evrópulöndum sýnir að hlutfall fólks sem aldrei finnur fyrir einmanaleika lækkaði úr 59% árið 2018 í 51% árið 2022, og að hópar sem áður voru taldir minna útsettir, þ.e. ungt fólk og karlar, hafa orðið verst úti. Í Bandaríkjunum hefur ástandinu verið líkt við faraldur og gaf þarlendur landlæknir út sérstaka viðvörun árið 2023 um afleiðingar einmanaleika á lýðheilsu.

Við Íslendingar höfum ekki farið varhluta af þróuninni. Samkvæmt nýjustu mælingu embættis landlæknis fyrir árið 2024 finnur ríflega einn af hverjum tíu fullorðnum oft eða mjög oft fyrir einmanaleika. Þegar litið er til aldurs sést að einmanaleikinn er mestur meðal ungs fólks á aldrinum 18–24 ára, eða um 20%, en lægstur hjá þeim sem komnir eru yfir 65 ára aldur, þar sem hlutfallið mælist 4–7%.

Heilsufarsáhrif langvarandi einmanaleika eru vel þekkt og mikil. Viðamikil safngreining (e. meta-analysis) á 70 langtímarannsóknum með yfir þrjár milljónir þátttakenda, sýnir að einmanaleiki eykur líkur á ótímabærum dauðdaga um 26%, sem er sambærilegt við áhættu af daglegum reykingum. Einmanaleiki er jafnframt sjálfstæður áhættuþáttur fyrir þunglyndi, kvíða, svefntruflanir, hjarta- og æðasjúkdóma og vitsmunalega hnignun, þar með talið heilabilun á efri árum. Lífeðlisfræðilega heldur langvinnur einmanaleiki streitukerfi líkamans í viðbragðsstöðu sem ýtir undir bólguviðbrögð, hækkar blóðþrýsting og getur veiklað ónæmiskerfið.

Hér á landi teikna lýðheilsumælingar embættis landlæknis upp mynd af hrakandi andlegri líðan fólks. Hlutfall fullorðinna sem meta andlega heilsu sína góða hefur lækkað úr 79% árið 2014 í 67% árið 2024. Á sama tíma er notkun þunglyndislyfja hérlendis með því mesta sem þekkist, en árið 2023 leystu 165 einstaklingar af hverjum 1.000 íbúum út slík lyf, þar af næstum tvöfalt fleiri konur en karlar. Þótt mælikvarðarnir sýni ekki fram á beint orsakasamhengi milli einmanaleika og þessarar þróunar, endurspegla þeir samfélag þar sem streita, vanlíðan og tengslaskortur verða æ meira áberandi.

Dæmi um götumynd þar sem skipulag og hönnun geta haft áhrif á hvort umhverfið hvetur fólk til útiveru og félagslegra samskipta. (Mynd: Stefanía Másdóttir)

Einmanaleiki og umhverfissálfræði

Þrátt fyrir að einmanaleiki hafi fylgt manninum lengi var það ekki fyrr en um miðja 20. öldina sem vísindasamfélagið fór að gefa honum sérstakan gaum. Bandaríski sálfræðingurinn John T. Cacioppo, sem leiddi rannsóknir á einmanaleika í áratugi, skilgreindi eftirfarandi þrjár uppsprettur hans:

1. Einmanaleiki sem rekja má til einstaklingsins sjálfs, s.s. andlegrar vanlíðunar, skorts á færni við að mynda og viðhalda tengslum, eða vanhæfni til að takast á við eða aðlagast streituvaldandi umhverfi.
2. Einmanaleiki sem orsakast af skorti á nánd og tengslum við fjölskyldu og vini.
3. Einmanaleiki sem rekja má til samfélagslegra þátta, þ.e. menningarlegir, félagslegir og efnahagslegir þættir einmanaleika.

Hér á eftir verður horft á tengsl einmanaleika og umhverfis, og þá sérstaklega frá sjónarhóli umhverfissálfræðinnar. Það er sú grein innan sálfræðinnar sem fjallar um samspil fólks og umhverfis, þ.e. hvaða áhrif við höfum á umhverfi okkar, en ekki síður hvaða áhrif umhverfið hefur á líðan okkar, hegðun og viðhorf.

Niðurstöður rannsókna innan fræðanna sýna að einmanaleiki er ekki einungis sálrænt ástand sem fólk burðast með innra með sér, heldur einnig afleiðing þess hvernig við skipuleggjum, hönnum og byggjum upp umhverfi okkar. Einmanaleiki er því viðfangsefni sem hægt er að vinna gegn með markvissri stefnu og aðgerðum á sviði skipulags og hönnunar.

Umhverfið skiptir máli

Á fyrri hluta 20. aldar tók áhugi vísindamanna að beinast að áhrifum umhverfisins á fólk. Sálfræðingarnir Egon Brunswik og Kurt Lewin stigu fram og sögðu að umhverfi einstaklingsins þyrfti að fá athygli til jafns við hann sjálfan því það gegndi lykilhlutverki í mótun hegðunar hans. Þessar hugmyndir urðu til þess að umhverfissálfræði varð að sjálfstæðri fræðigrein á sjöunda áratugnum. Þá fóru sálfræðingar að rannsaka kerfisbundið hvernig manngert og náttúrulegt umhverfi mótar líðan, hegðun og félagslega samskipti fólks.

Tvö lykilhugtök eru gagnleg þegar rætt er um einmanaleika og umhverfi. Hið fyrra er athafnakostir (e. affordances) sem skynjunarsálfræðingurinn James J. Gibson kynnti til sögunnar og felur í sér að hver staður býður upp á eða útilokar tiltekna hegðun. Skjólsælt umhverfi býður t.d. upp á að setjast, dvelja og spjalla, en erilssöm gatnamót gera það ekki. Hið síðara er atferlisstaður (e. behavior setting), sem rekja má til vistsálfræðingsins Roger Barker og vísar til tiltölulega stöðugs samspils staðar, tíma, hlutverka og athafna, þar sem ákveðin hegðun verður líklegri og fyrirsjáanlegri en ætla mætti út frá persónueinkennum fólks einum saman. Má nefna lyftuferð sem dæmi þar sem nær allir sem stíga inn snúa sér að dyrunum, þegja og horfa á hæðartölurnar breytast, óháð því hvort þeir séu félagslyndir eða hlédrægir að upplagi. Sömu aðilar gætu svo átt gott samtal úti á gangstétt stundu síðar. Þannig liggur munurinn í hegðun þeirra í umhverfinu, þ.e. atferlisstaðnum, en ekki persónueiginleikum þeirra.

Saman sýna þessi hugtök að umhverfið er ekki hlutlaus bakgrunnur mannlegrar tilveru, heldur virkur áhrifaþáttur sem ýtir undir eða dregur úr ákveðinni hegðun og tengslamyndun. Þegar einmanaleiki vex í samfélagi er því ekki nóg að spyrja hvers vegna við séum ekki „duglegri“ að mynda og viðhalda tengslum, heldur er nauðsynlegt að beina sjónum að því hvort umhverfið sem við lifum og hrærumst í bjóði yfirleitt upp á að slík tengsl myndist og viðhaldist.

Hverfið

Hverfið (e. neighborhood), sem hér telst það umhverfi sem er innan fimmtán mínútna hjóla- eða göngufjarlægðar frá heimili, er sá staður þar sem áhrif umhverfishönnunar á félagslíf og þar með á einmanaleika, birtast einna skýrast. Hverfið er eins konar heimahöfn okkar, þar sem umtalsverður hluti daglegs lífs getur átt sér stað. Þetta er okkar nærumhverfi, hinn félagslegi vettvangur utan vinnu og einkalífs, sem býður upp á margvísleg tækifæri til formlegra og óformlegra samskipta við nágranna og samferðafólk, sem og að rækta þá tilfinningu að vera hluti af samfélagi.

Í hverfinu eru samskiptin almennt valkvæð og á eigin forsendum. Ef umhverfið hvetur ekki til þeirra getur það ýtt undir einmanaleika, jafnvel þó íbúaþéttleiki sé mikill.

Mótun valkvæðra samskipta hefur lengi verið umfjöllunarefni þeirra sem láta sig samskipti fólks og umhverfis varða. Í upphafi 7. áratugar síðustu aldar benti bandaríski blaðamaðurinn og borgarrýnirinn Jane Jacobs á að lifandi götur væru félagslegar taugar borgarinnar. Hún talaði um „augu á götunni“ (e. eyes on the street) til að lýsa því hvernig hverfi með blandaðri byggð, þar sem íbúðir, verslanir og þjónusta tvinnast saman, ná að draga að sér fólk á ólíkum tímum sólarhringsins og á sama tíma skapa grundvöll samskipta og öryggis.

Þessi sýn á hverfið þróaðist enn frekar í rannsóknum og áherslum danska arkitektsins Jan Gehl á „mannlífinu milli húsanna“. Hann benti á að manneskjan væri sköpuð til að skynja og upplifa umhverfi sitt á gönguhraða (eða um 5 km/klst) og því þyrfti umhverfið að bjóða upp á fjölbreytni, smáatriði og áhugaverða upplifun. Sé slíkt fyrir hendi hvetur það til veru í nærumhverfinu, og stuðlar að samvistum og samskiptum.

Þessu tengt skiptir einnig máli hugmyndin um „þriðja staðinn“ (e. third place), sem félagsfræðingurinn Ray Oldenburg skilgreindi sem rými sem hvorki er heimili (fyrsti staður) né vinnustaður (annar staður), heldur samkomustaðir á borð við almenningsgarða, torg, kaffihús, sundlaugar og bókasöfn. Á slíkum stöðum geta ókunnugir skipst á orðum, orðið að kunningjum og síðar vinum, án þess að nokkur sé skikkaður til samskipta eða dvalar.

Rannsóknir sýna að íbúar í hverfum sem skipulögð eru út frá mannlegri skynjun, og eru þar af leiðandi gönguvæn, þekkja fleiri nágranna og treysta þeim frekar en íbúar í úthverfum sem þurfa að reiða sig á bílinn, og hafa færri tækifæri til samvista og nærveru. Þessi munur mælist jafnvel þegar tekið hefur verið tillit til áhrifa aldurs, tekna og menntunar.

Hérlendis má sjá dæmi um hvort tveggja. Víða í grónum hverfum í Reykjavík er umhverfið mannvænt og nærþjónusta í seilingarfjarlægð. Slík byggð mótar allt annan veruleika en hverfi sem skortir þessar forsendur. Þar má til að mynda nefna víðfeðm úthverfi þar sem breiðar götur og færri áfangastaðir valda því að íbúar þurfa á bíl að halda í sínu daglega lífi. Einnig má nefna þétta, nýlega byggð á höfuðborgarsvæðinu. Þar er líf utandyra iðulega andvana fætt þrátt fyrir háan íbúaþéttleika. Hér er ekki um neina tilviljun að ræða – munurinn liggur í skipulagi og hönnun umhverfisins sem ræður miklu um hvort íbúar finna fyrir einmanaleika eða ekki í eigin nærumhverfi.

Heimilið

Innan bygginga gilda sömu lögmál og á götum úti. Hönnun og skipulag híbýla okkar skapar umgjörð um daglegt líf og getur ýmist stutt við eða grafið undan félagslegri tengslamyndun. Þrír þættir eru mikilvægir þegar skoðað er samband umhverfis og einmanaleika innan heimila.

Grunnmynd nýlegrar íbúðar. Eldhús, hol og stofa renna saman í eitt rými og hlutverk hvers svæðis verður óskýrt. Friðhelgi heimilisfólks ræðst frekar af innréttingum og húsgögnum en rýmismyndun. (Grunnmynd fengin af vefsíðu framkvæmdaaðila.)

Í fyrsta lagi hafa gæði húsnæðisins, s.s. dagsbirta, hljóðvist og loftgæði, bein áhrif á andlega líðan og vilja til samskipta. Björt íbúð með góðri hljóðvist og góðum loftgæðum stuðlar að vellíðan og er því líklegri til að ýta undir vilja til félagslegra tengsla.

Í öðru lagi skiptir innra skipulag íbúðarinnar sköpum, sérstaklega þegar kemur að friðhelgi (e. privacy regulation), eða valinu á milli þess að geta verið út af fyrir sig eða átt í samskiptum við aðra íbúa. Opin rými, þar sem stofa og eldhús renna saman í eitt, geta vissulega aukið samskipti. Slíkar útfærslur krefjast þó ígrundunar, því hljóð frá heimilistækjum eða sýnilegt óvaskað leirtau getur auðveldlega valdið núningi og forðun, í stað samskipta og samveru, einkum ef húsnæði er lítið. Á hinn bóginn má einnig velta upp þeirri hugmynd að of stórt húsnæði geti ýtt undir einmanaleika, þar sem hver fjölskyldumeðlimur dvelur iðulega í sínu horni og snertifletir heimilisfólks verða of fáir.

Þá getur skortur á stjórn yfir eigin friðhelgi og áreiti heima fyrir einnig litað samskipti út á við. Sé húsnæði ekki skipulagt með hliðsjón af þörf okkar fyrir aðgreind einka- og samverurými, getur það dregið úr vilja okkar til að hleypa öðrum inn í heimilið. Þannig getur hönnun og innra skipulag heimilisins haft umtalsverð áhrif á hvort við yfirhöfuð bjóðum fólki heim, og þar með haft bein áhrif á einmanaleika.

Í þriðja lagi geta sameiginleg rými fjölbýlishúsa, s.s. lyfta, anddyri, þvottahús, lóð og sorpgeymsla, verið vettvangur samskipta og tengslamyndunar, séu þau hönnuð með slíkt í huga. Mikilvægt er þó að slík rými opni möguleika til samskipta án þess að okkur finnist við þvinguð til þeirra. Í reynd fá þessi rými þó iðulega litla athygli í hönnunarferlinu og ýta almennt ekki undir samskipti fólks. Aðrir ytri þættir skipta einnig máli. Þar má nefna að eftir því sem íbúðir eru ofar í fjölbýlishúsum minnka tengsl íbúa við mannlíf á jörðu niðri og börn þeirra dvelja síður við leik utandyra. Svalir bjóða upp á mikilvæga tengingu við umheiminn, en séu þær hafðar hlið við hlið án skilrúma, eða þannig hannaðar að beina megi sjónum ofan af efri svölum og beint niður á þær neðri, skerðist friðhelgin svo mjög að rýmin standa oft tóm.

Á Íslandi hefur þróun í nýbyggingum víða einkennst af ákveðinni hagræðingu, sem kann að líta vel út á teikniborðinu og er gjarnan sett fram sem aukin lífsgæði. Í mörgum tilvikum reynist slíkt þó tálsýn því gjarnan verða til opin, illa skilgreind rými innan íbúðar, lök birtu- eða loftgæði og lítt aðlaðandi sameignir. Hinn raunverulegi kostnaður af slíkri hönnun kann því að birtast síðar í hnignandi félagslegri virkni og auknum einmanaleika.

Náttúran

Græn svæði og aðlaðandi dvalarsvæði í nærumhverfi geta stuðlað að útiveru, félagslegum tengslum og bættri líðan. (Mynd: Páll Líndal.)

Hið byggða umhverfi er ekki eina umhverfið sem hefur áhrif á einmanaleika, því tengsl við náttúru skipta einnig máli. Líffræðingurinn Edward O. Wilson lýsti á sínum tíma því sem hann kallaði lífssækni (e. biophilia), þ.e. meðfæddri þörf manneskjunnar fyrir tengingu við náttúru og lífverur. Fjölmargar rannsóknir hafa sýnt fram á mikilvægi þessarar tengingar í daglegu umhverfi og það að vera í náttúrunni eykur andlega og líkamlega vellíðan og styður félagslega virkni.

Rannsóknir sýna fram á mikilvægi náttúru í hinu byggða umhverfi. Í þeim hefur m.a. komið fram að fólk sem býr í gróðursælu borgarumhverfi þekkir fleiri nágranna, notar sameiginleg rými oftar og upplifir minni einmanaleika en þeir sem búa í sambærilegum húsakosti en eru umkringdir líflausum malbiksbreiðum.

Hérlendis hefur margt verið gert til að auka og auðvelda aðgengi fólks að náttúru og grænum svæðum, t.d. með margvíslegri aðstöðu og uppbyggingu innviða. Samtímis hefur ágengni á þessar auðlindir verið mikil. Náttúra landsins á undir högg að sækja og víða við uppbyggingu þéttbýlis hefur lífsnauðsynlegum tengslum fólks og náttúru verið fórnað. Tilhneigingin hefur verið sú að einfalda og „dauðhreinsa“ umhverfið, þar sem garðar eru steyptir, gerviefni koma í stað lifandi gróðurs og smærri græn svæði látin víkja. Þetta rof milli fólks og náttúru rænir ekki aðeins mikilvægum dvalar- og samkomustöðum, heldur elur á þeim einmanaleika sem lífssæknin leitar meðal annars lækningar við.

Hverjir bera þyngsta byrði?

Áhrif umhverfis á einmanaleika dreifast ekki jafnt yfir alla hópa samfélagsins.

Líkt og kemur fram í upphafi þessa máls finnur um 20% fólks á aldrinum 18-24 ára oft eða mjög oft fyrir einmanaleika. Hluti skýringarinnar getur falist í því að ungt fólk er iðulega bundið sínu nærumhverfi og þegar það býður ekki upp á félagsleg tækifæri eða dvalarrými ýtir það óhjákvæmilega undir minni félagslega virkni og einmanaleika.

Rannsóknir hafa sýnt að konur eru að jafnaði næmari fyrir gæðum nærumhverfisins en karlar. Umhverfi sem skortir græn svæði og veitir litla öryggistilfinningu bitnar því gjarnan harðar á þeim. Þá er eldra fólk næmast allra hópa fyrir greiðu aðgengi og nærþjónustu. Þegar akstur er ekki lengur valkostur og hverfisbúðin horfin, er veruleg hætta á að einmanaleiki aukist stórum.

Hönnun og skipulag eru heilbrigðismál

Einmanaleiki er flókinn vandi með rætur í sálarlífi, nánum tengslum og samfélagi. Í nýlegri úttekt OECD kemur fram að einmanaleiki sé lýðheilsulegt vandamál sem þarfnast samfélagslegra viðbragða, ekki bara einstaklingsmiðaðra.

Hér gegnir umhverfið miklu máli, því það getur ýmist verið öflugur vettvangur fyrir tengslamyndun og samfélagskennd eða grafið markvisst undan hvoru tveggja. Hönnun og skipulag umhverfis eru því öflug stjórntæki sem við höfum í hendi okkar. Þegar mannleg velferð er sett í öndvegi og skapaðir fjölbreyttir möguleikar til félagslegra samskipta og einveru, geta þúsund lítil samtöl átt sér stað. Hvert um sig kann að virðast smáatriði, en samanlagt vefa þau það tengslanet sem samfélög byggja á og vinna þannig gegn vanlíðan og einmanaleika.

Það er því nauðsynlegt að við ræðum einmanaleika ekki einungis sem einkamál eða heilsuvanda hvers og eins, heldur einnig sem hönnunar- og skipulagsmál. Hvernig við þróum umhverfi okkar ræður nefnilega miklu um hvort einmanaleiki vex eða dvínar. Valið er okkar.

Lesa má fleiri greinar um einmanaleika í sumarútgáfu SÍBS-blaðsins 2026 .

Heimildir

1. Roe, J. J., Thompson, C. W., Aspinall, P. A., Brewer, M. J., Duff, E. I., Miller, D., Mitchell, R., og Clow, A. (2013). Green space and stress: Evidence from cortisol measures in deprived urban communities. International Journal of Environmental Research and Public Health, 10(9), 4086–4103.
2. Yen, I. H., Michael, Y. L., og Perdue, L. (2009). Neighborhood environment in studies of health of older adults: A systematic review. American Journal of Preventive Medicine, 37(5), 455–463.
3. Chihuri, S., Mielenz, T. J., DiMaggio, C. J., Betz, M. E., DiGuiseppi, C., Jones, V. C., og Li, G. (2016). Driving cessation and health outcomes in older adults. Journal of the American Geriatrics Society, 64(2), 332–341.
4. OECD. (2025). Social connections and loneliness in OECD countries. OECD Publishing.